We have given detailed NCERT Deepakam Class 6 Sanskrit Book Solutions Chapter 10 त्वम् आपणं गच्छ Textbook Questions and Answers come in handy for quickly completing your homework.
त्वम् आपणं गच्छ Sanskrit Class 6 Chapter 10 Question Answer NCERT Solutions
Sanskrit Class 6 Chapter 10 Question Answer त्वम् आपणं गच्छ
प्रश्न 1.
पूर्वपृष्ठस्य कोष्ठके दत्तानि रूपाणि दृष्ट्वा रिक्तस्थानानि पूरयन्तु।
उत्तराणि-
प्रश्न 2.
निम्नलिखितेषु सुभाषितेषु लोट्लकारस्य क्रियापदानि चित्वा लिखन्तु।
(क) कांले वर्षतु पर्जन्यः पृथिवी सस्यशालिनी।
देशोऽयं क्षोभरहितः सज्जनाः सन्तु निर्भयाः।।
____________ ____________
उत्तराणि-
वर्षतु, सन्तु।
मेघाः उचिते समये वर्षन्तु। तेन भूमिः सस्यैः समृद्धा पूर्णा च भवतु।
एषः देशः शान्तः भवतु। सर्वे सज्जनाः भयं विना जीवनं यापयन्तु।
(एवम् परमेश्वरं प्रति प्रार्थना अस्ति)
उत्तराणि-
वर्षन्तु, भवतु, यापयन्तु।
(ख) सर्वे भवन्तु सुखिनः सर्वे सन्तु निरामयाः।
सर्वे भद्राणि पश्यन्तु मा कश्चिद् दुःखभाग्भवेत्।।
____________ ____________ ____________
उत्तराणि-
भवन्तु, पश्यन्तु, सन्तु।
सर्वे जनाः सुखेन तिष्ठन्तु। सर्वे रोगरहिताः भवन्तु। सर्वे। शुभम् एव पश्यन्तु।
कस्यापि कृते दुःखस्य अनुभवः न भवतु।
उत्तराणि-
तिषन्तु, भवन्तु, पश्यन्तु, भवतु।
(ग) इमा आपः शिवाः सन्तु शुभाः स्वच्छाश्च निर्मलाः।
पावनाः शीतलाः सन्तु पूताः सूर्यस्य रश्मिभिः।।
____________ ____________
उत्तराणि-
सन्तु।
जलं सर्वेषां कृते मङ्गलमयं मालिन्यरहितं शुद्धं च भवतु।
जलं पवित्रं शीतलं च भवतु। जलं सूर्यस्य प्रकाशस्य स्पर्शेन पवित्रं भवतु।
उत्तराणि-
प्रशसन्तु कुर्वन्तु भवतु।
(घ) निन्दन्तु नीतिनिपुणा यदि वा स्तुवन्तु
लक्ष्मीः समाविशतु गच्छतु वा यथेष्टम्।
अद्यैव वा मरणमस्तु युगान्तरे वा
न्याय्यात् पथः प्रविचलन्ति पदं न धीराः।।
____________ ____________ ____________ ____________ ____________
उत्तराणि-
निन्दन्तु, स्तुवन्तु समाविशतु गच्छतु, अस्तु।
नीतिकाराः प्रशंसन्तु अथवा निन्दां कुर्वन्तु। धनस्य लाभः भवतु अथवा धनहानिः भवतु। मरणं झटिति भवतु अथवा विलम्बेन भवतु। न्याय्यात् मार्गात् धीराः न विचलन्ति तत्रैव ते स्थिररूपेण तिष्ठन्ति।
उत्तराणि-
प्रशंसन्तु, कुर्वन्तु, भवतु।
प्रश्न 3.
उदाहरणानुगुणं लोट्लकारस्य रूपाणि लिखन्तु।
यथा- पठति – पठतु
क्रीडामि – ____________
हसति – ____________
नृत्यति – ____________
खादति – ____________
पश्यसि – ____________
नयसि – ____________
गच्छामि – ____________
उत्तराणि-
पठति – पठतु
क्रीडामि – क्रीडानि
हसति – हसतु
नृत्यति – नृत्यतु
खादति – खादतु
पश्यसि – पश्य
नयसि – नय
गच्छामि – गच्छानि
प्रश्न 4.
उदाहरणानुगुणं बहुवचनस्य रूपाणि लिखन्तु।
यथा- उत्तिष्ठतु – उत्तिष्ठन्तु
आगच्छतु – ____________
उपविशतु – ____________
गच्छतु – ____________
खादतु – ____________
पठतु – ____________
पततु – ____________
उत्तराणि-
उत्तिष्ठतु – उत्तिष्ठन्तु
आगच्छतु – आगच्छन्तु
उपविशतु – उपविशन्तु
गच्छतु – गच्छन्तु
खादतु – खादन्तु
पठतु – पठन्तु
पततु – पतन्तु
प्रश्न 5.
विद्यालयस्य वार्षिकोत्सवे के-के किं किं कुर्वन्ति इति सूचनारूपेण वाक्यानि पुनः लिखन्तु।
यथा- दशमकक्षाया: छात्रा: वेदिकाम् अलङ्कुर्वन्ति।
दशमकक्षायाः छात्राः वेदिकाम् अलङ्कुर्वन्तु।
(क) प्रधानाध्यापक: वार्षिक विवरणं पठति।
(ख) बालिकाः नृत्यन्ति।
(ग) यूयम् आसन्दान् स्थापयथ।
(घ) छात्रनायक: स्वागतं करोति।
(ङ) मम मित्रं धन्यवादं निवेदयति।
(च) संस्कृत-शिक्षिका वेदिकां सञ्चालयति।
(छ) कार्यक्रमानन्तरं छात्राः उत्थाय राष्ट्रगीतं गायन्ति।
उत्तराणि-
(क) प्रधानाध्यापक: वार्षिकं विवरणं पठति।
प्रधानाध्यापक: वार्षिक विवरणं पठतु।
(ख) बालिकाः नृत्यन्ति।
बालिकाः नृत्यन्तु।
(ग) यूयम् आसन्दान् स्थापयथ।
यूयम् आसन्दान् स्थापयत।
(घ) छात्रनायक स्वागतं करोति।
छात्र नायक: स्वागतं करोतु।
(ङ) मम मित्रं धन्यवादं निवेदयति।
मम मित्रं धन्यवादं निवेदयतु।
(च) संस्कृत शिक्षिका वेदिकां सञ्चालयति।
संस्कृत शिक्षका वेदिकां सञ्चालयन्तु।
(छ) कार्यक्रमानन्तरं छात्रा: उत्थाय राष्ट्रगीतं गायन्ति।
कार्यक्रमानन्तरं छात्राः उत्थाय राष्ट्रगीतं गायन्तु।
प्रश्न 6.
परिच्छेदे पट्टिकातः उचितैः क्रियारूपैः रिक्तस्थानानि पूरयन्तु।
यदा अध्यापकः कक्षाम् आगच्छति तदा प्रथमं सर्वे _______________। उपचारवाक्येन तम् _______________। यदा सः वदति तदा एव सर्वे _______________। तस्य सूचनानुसारं पाठ _______________। गृहपाठ _______________। परस्परं वार्तालापं न _______________। प्रश्नस्य उत्तरं _______________। संशयं _______________। तस्य उपेदशम् _______________। बहिः मा _______________।
उत्तराणि-
यदा अध्यापक: कक्षाम् आगच्छति तदा प्रथमं सर्वे उत्तिष्ठन्तु। उपचारवाक्येन तम् अभिवादयन्तु। यदा सः वदति तदा एव सर्वे उपविशन्तु। तस्य सूचनानुसारं पाठं पठन्तु। गृहपाठं लिखन्तु। परस्परं वार्तालापं न कुर्वन्तु। प्रश्नस्य उत्तरं वदन्तु। संशयं पृच्छन्तु। तस्य उपेदशम् शृण्वन्तु। बहिः मा गच्छन्तु।
प्रश्न 7.
मार्गे सूचनादीपाः फलकानि च भवन्ति। तेषां चित्राणि दृष्ट्वा पट्टिकापदैः वाक्यानि रिक्तस्थानेषु लिखन्तु।
उत्तराणि-
प्रश्न 8.
उदाहरणानुसारं क्रियापदस्य लोट्-लकाररूपैः वाक्यानि पूरयन्तु।
यथा- छात्राः प्रातः शीघ्रम् उत्तिष्ठन्तु। (उत् + तिष्ठ्)
(क) अम्ब! अहं क्रीडार्थं _______________। (गच्छ)
(ख) आगच्छन्तु, वयं प्रार्थनागीतं _______________। (गाय्)
(ग) ज्वरः अस्ति। पुत्र! वृष्टौ न _______________। (क्रीड्)
(घ) लते! भवती मम उपनेत्रम् _______________। (आ + नय्)
(ङ) आर्ये! अहम् अन्तः _______________। (प्रविश)
(च) अहं पृच्छामि त्वम् उत्तरं _______________। (वद्)
(छ) यूयं शीघ्रं नगरम् _______________। (आ + गच्छ)
(ज) तात! वयं कदा चलचित्रं _______________? (पश्य्)
उत्तराणि-
(क) अम्ब! अहं क्रीडार्थं गच्छानि।
(ख) आगच्छन्तु, वयं प्रार्थनागीतं गायाम।
(ग) ज्वरः अस्ति। पुत्र! वृष्टौ न क्रीड।
(घ) लते! भवती मम उपनेत्रम् आनयतु।
(ङ) आर्ये! अहम् अन्तः प्रविशानि।
(च) अहं पृच्छामि त्वम् उत्तरं वद।
(छ) यूयं शीघ्रं नगरम् आगच्छत।
(ज) तात! वयं कदा चलचित्रं पश्याम।
प्रश्न 9.
चिह्नानि (? ! । ,) भावानुसारं वाक्ये योजयन्तु।
यथा- राकेश! कुत्र असि? अत्र आगच्छ।
(क) पुत्र किं करोषि
(ख) क: श्लोकं वदति
(ग) भवान् तत्र तिष्ठतु
(घ) आचार्य : कदा आगच्छति
(ङ) अहो रमणीयः पर्वत:
उत्तराणि-
(क) पुत्र! किं करोषि?
(ख) क: श्लोकं वदति?
(ग) भवान् तत्र तिष्ठतु।
(घ) आचार्य: कदा आगच्छति?
(ङ) अहो! रमणीयः पर्वतः।
त्वम् आपणं गच्छ Class 6 Summary Notes Sanskrit Chapter 10
नाट्यांश-1 (NCERT पृष्ठ संख्या 109)
अम्बा – राकेश! कुत्र असि? अत्र आगच्छ।
राकेशः – आम् अम्ब! कथय किं कार्यं करवाणि?
अम्बा – अद्य तव तातः कार्यालयात् विलम्बेन आगमिष्यति।
त्वम् आपणं गच्छ। वस्तूनि आनय।
वस्तूनां नामावली अपि अत्र अस्ति।
राकेशः – अस्तु। स्यूतं ददातु। वस्तुनां नामावलीम् अहं स्वीकरोमि।
अम्बा – स्वीकुरु। धनम् अपि नय।
राकेशः – अम्ब! इतोऽपि एक वस्तु स्वीकरवाणि?
अम्बा – चाकलेहम् इच्छति खलु वत्स! जानातु अधिकं चाकलेह-खादनं स्वास्थ्याय हानिकरं भवति।
राकेशः – केवलम् अद्य एव स्वीकरोमि।
अम्बा – अस्तु। मार्गे यानानां गति पश्यतु। अनन्तरं सावधानं पारं गच्छतु।
राकेशः – आम्। अहं गच्छमि।
सन्दर्भ- प्रस्तुत नाट्यांश हमारी पाठ्यपुस्तक ‘दीपकम्’ के पाठ दशम ‘त्वम् आपणं गच्छ’ से उद्धृत किया गया है।
प्रसंग- यहाँ माता-पुत्र का संवाद वर्णन किया गया है। पिता के कार्यालय से देर से आने पर माता राकेश को घर का सामान लाने के लिए बाजार भेज रही है।
अर्थ- अम्बा (माता) – राकेश! (तुम) कहाँ हो? यहाँ आओ।
राकेश – हाँ माता! कहो / कहिए (मैं) क्या काम करूँ?
माता – आज तुम्हारे पिताजी कार्यालय (ऑफिस) से देर से आएँगे। तुम बाजार जाओ। वस्तुएँ लाओ। वस्तुएँ अर्थात् चीजों की नाम सूची भी यहाँ है।
राकेश – ठीक है। थैला दीजिए। चीजों की नामसूची को मैं स्वीकार करता हूँ।
माता – स्वीकार करो। पैसा भी ले जाओ।
राकेश – माता! इधर से (मैं) भी एक चीज स्वीकार करता हूँ अर्थात् चाहता हूँ।
माता – निश्चय ही चाकलेट चाहता है। बेटा ! जानते हो, अधिक चाकलेट खाना स्वास्थ्य के लिए हानिकारक होता है।
राकेश – केवल आज ही स्वीकार (चाहता) करता हूँ।
माता – ठीक है। रास्ते में गाड़ियों का चलना भी देखना। इसके बाद (ही) ध्यानपूर्वक दूसरी तरफ जाना।
राकेश – हाँ में जाता हूँ।
नाट्यांश-2 (NCERT पृष्ठ संख्या 110)
राकेशः – महोदय! कृपया एतां नामावलीं पश्यतु, वस्तूनि च ददातु।
आपणिकः – पश्यामि।
मुद्रः – अर्धकिलोमितः
गुडः – एक किलोमितः
सर्षपः – पादकिलोमितः
शर्करा – एक किलोमिता
द्विदलम् – एककिलोमितम्
सर्वं सिद्धम् अस्ति। स्यूतं ददातु तत्र स्थापयामि।
राकेशः- अस्तु, कति रूप्यकाणि यच्छानि?
आपणिकः- चत्वारि शतानि षष्टिं (460) च रूप्यकाणि ददातु।
सन्दर्भ- पूर्ववत्।
प्रसंग- यहाँ राकेश दुकानदार को वस्तुओं की सूची देकर सामान देने के लिए कहता है।
अर्थ- राकेश – महोदय! इस नाम सूची को देखिए, और चीजें (वस्तुएँ) दीजिए।
राकेश – ठीक, कितने रुपये दूँ?
मूँग – आधाकिलो / 500 ग्राम
गुड़ – एककिलो / 1000 ग्राम
सरसों – पौन किलो / 750 ग्राम
शक्कर – एककिलो / 1000 ग्राम
दाल – एककिलो / 1000 ग्राम
सब ठीक / सही है। थैला दीजिए, वहाँ (उसमें) रखता हूँ।
दुकानदार – चार सौ साठ (460) रुपए दीजिए / दो।
नाट्यांश-3 (NCERT पृष्ठ संख्या 110)
राकेशः – महोदय! नीलवर्णा लेखनी अस्ति किम्?
आपणिक – आम् अस्ति।
राकेश – एकं चाकलेहम् एकां लेखनीं च ददातु। तस्य मूल्यम् अपि योजयतु।
आपणिकः – अस्तु। लेखन्याः विंशति रूप्यकाणि चाकलेहस्य दश रूप्यकाणि च योजयामि।
आहत्य नवत्यधिकानि चत्वारि शतानि (490) रूप्यकाणि ददातु।
राकेश्व – आम्, पञ्च शतानि (500) रूप्यकाणि सन्ति। स्वीकरोतु, अवशिष्टं च ददातु।
आपणिकः – सर्व स्यूते स्थापितम् अस्ति। दश (10) रूप्यकाणि अवशिष्टानि स्वीकरोतु।
राकेश – अस्तु। धन्यवादः।
आपणिकः – पुनरपि आगच्छतु।
सन्दर्भ- पूर्ववत्।
प्रसंग- यहाँ राकेश बाजार से सारी वस्तुएँ लेकर दुकानदार को पैसे देकर घर आता है।
अर्थ- राकेश – महोदय! यह नीले रंग की लेखनी (कलम) है क्या?
दुकानदार – हाँ है।
राकेश – एक चाकलेट और एक कलम दीजिए। उसका दाम (मूल्य) भी जोड़िए।
दुकानदार – ठीक। कलम के बीस रुपए और चाकलेट के दस रुपए जोड़ता हूँ। चार सौ नब्बे रुपए लाकर दीजिए।
राकेश – हाँ, पाँच सौ रुपये हैं स्वीकार कीजिए (लीजिए) और बचे हुए दीजिए।
दुकानदार – सारी चीजें थैले में रख दी हैं। दस रुपए बचे हैं, स्वीकार कीजिए (लीजिए)।
राकेश – ठीक है, धन्यवाद।
दुकानदार – फिर भी आइए।
पठन्तु अवगच्छन्तु
उत्तराणि-
भवान् पिबतु। = आप पिएँ / आप पीजिए।
यूयम् उत्तिष्ठत। = तुम सब उठो।
भवन्तः खादन्तु। = आप सभी खाएँ / खाइए।
अहं संशयं पृच्छनि। = मैं संशय पूछें।
त्वं पठ = तुम पढ़ो।
वयं गच्छाम। = हम सब जाएँ।
वयं शब्दार्थान् जानीमः
उत्तराणि-
छात्र / छात्राएँ स्वयं शब्दों के अर्थों को समझकर पढ़ें एवं मातृभाषा में लिखें।
अत्र स्थूलाक्षरैः लिखितानि पदानि पश्यन्तु।
एतानि क्रियापदानि लोट्लकारे आज्ञा / प्रार्थना इति अर्थयोः सन्ति।
लोट्लकारः भावसूचक: (Mood) भवति।
तस्य रूपाणि पश्यन्तु-
उत्तराणि-
छात्र / छात्राएँ क्रियापद लोट्लकार के पठ् धातु के रूप देखें, पढ़ें एवं याद करें।
त्वम् आपणं गच्छ पाठ का सारांश
प्रस्तुत पाठ संवादाधारित पाठ है। यहाँ माता-पुत्र का संवाद है। संवाद में आज्ञार्थक लोट् लकार का प्रयोग किया गया है, क्योंकि माता पुत्र राकेश को बाजार से सामान लाने की आज्ञा देती है, राकेश माता की आज्ञा का पालन कर वस्तुओं की सूची लेकर बाजार जाता है। दुकानदार को सामान की सूची दे देता है, दुकानदार थैले में सभी सामान रख देता है। राकेश सामान के पैसे देकर घर वापस आ जाता है। राकेश दुकानदार को धन्यवाद देकर आभार व्यक्त करता है, और उत्तर में दुकानदार ‘फिर आइए’ ऐसा कहता है।
शब्दार्थाः
- त्वम् = तुम।
- आपणं = बाजार।
- गच्छ = जाओ।
- आपणिकः = दुकानदार।
- कथय = कहो।
- पश्यतु = देखें।
- नय = ले जाओ।
- गतिं = चाल / चलना।
- स्वीकुरू = स्वीकार करो।
- चाकलेहम् = चाकलेट।
- इच्छति = चाहता है।
- सावधान = ध्यानपूर्वक।
- पञ्चशतानि रूप्यकाणि = पाँच सौ रूपए।
- नीलवर्णा = नीला रंग।
- नामवली = नाम सूची
- ददातु = दीजिए / दो।
- स्यूतं = थैला।
- लेखन्याः = लेखनी के।
- एक किलो मितः = 1000 ग्राम।
- पादकिलोमितः = 750 ग्राम (पाँच किलो)।
- आगच्छतु = आइए।
- यच्छानि = दूँ।
- स्थापितम् = रखना।
- अवशिष्टामि = शेषभाग् बाकी।
- गच्छाम = जाएँ।