We have given detailed NCERT Deepakam Class 6 Sanskrit Book Solutions Chapter 9 यो जानाति सः पण्डितः Textbook Questions and Answers come in handy for quickly completing your homework.
यो जानाति सः पण्डितः Sanskrit Class 6 Chapter 9 Question Answer NCERT Solutions
Sanskrit Class 6 Chapter 9 Question Answer यो जानाति सः पण्डितः
प्रश्न 1.
पाठस्य आधारेण निम्नलिखितानां प्रश्नानाम् एकपदेन उत्तरं लिखन्तु।
(क) भोजनान्ते पातुं योग्यं किम्?
(ख) सर्वदेवानां वन्दनीयः कः?
(ग) जयन्तः कस्य सुत:?
(घ) लङ्कायां मिलित्वा कस्य पूर्णरूपम् अस्ति?
उत्तराणि-
(क) तक्रम्
(ख) मृत्युञ्जयः
(ग) शक्रस्य
(घ) कुम्भकर्णः।
प्रश्न 2.
पाठस्य आधारेण निम्नलिखितानां प्रश्नानाम् पूर्णवाक्येन उत्तर लिखन्तु।
(क) विष्णुपदं कथं प्रोक्तम्?
(ख) कस्य आदि अन्तः च ‘न’ अस्ति?
(ग) नरः काश्यां किम् इच्छति?
(घ) कुलालस्य गृहे अर्ध किम् अस्ति?
उत्तराणि-
(क) विष्णुपदं दुर्लभम् प्रोक्तम्।
(ख) ‘नयनस्य’ आदि अन्तः च ‘न’ अस्ति।
(ग) नरः काश्यां मृत्यु इच्छति।
(घ) कुलालस्य गृहे अर्धम् कुम्भं अस्ति।
![]()
प्रश्न 3.
अधोलिखितानि शब्दरूपाणि पठन्तु अवगच्छन्तु स्मरन्तु च।


उत्तराणि-
छात्र / छात्राएँ शब्दरूपों को पढ़ें, समझे और याद करें।
प्रश्न 4.
उदाहरणानुसारं वाक्यानि लिखन्तु।

उत्तराणि-
(क) द्विचक्रिका चक्रम् – द्विचक्रिकायाः चक्रम् भ्रमति।
(ख) वृक्षः फलम् – वृक्षस्य फलम् खादाति।
(ग) छात्रा नाम – छात्रायाः नाम पृच्छति।
(घ) रामः पुस्तकं – रामस्य पुस्तकं आनयति।
(ङ) मन्दिरम् शिखरं – मन्दिरस्य शिखरं पश्यति।
प्रश्न 5.
तालिकायां प्रदत्तानां शब्दानां षष्ठीविभक्तेः रूपाणि रिक्तस्थाने लिखन्तु।

उत्तराणि-


प्रश्न 6.
रिक्तस्थानेषु कुटुम्बस्य परिचयं लिखन्तु।
यथा- मम नाम दिनेशः। मम पितुः नाम सुरेशः।
मम मातुः नाम ___________________। मम अग्रजस्य नाम ___________________।
मम अनुजायाः नाम ___________________। मम पितामहस्य नाम ___________________।
मम पितामह्याः नाम ___________________। मम पितृव्यायाः नाम ___________________।
मम पितृव्यायाः नाम ___________________। एतत् मम कुटुम्बकम्।
उत्तराणि-
मम मातुः नाम शारदा देवी। मम अग्रजस्य नाम सुरेशकुमार।
मम अनुजायाः नाम शिवानी देवी। मम पितामहस्य नाम महेशकुमार।
मम पितामह्याः नाम सुशीला देवी। मम पितृव्यस्य नाम प्रवेशकुमार।
मम पितृव्यस्य नाम कामना देवी। एतत् मम कुटुम्बकम्।
या
छात्र/छात्राएँ स्वयं अपने कुटुम्ब का परिचय लिखें।
![]()
प्रश्न 7.
अधः श्रीरामस्य कुटुम्बस्य रेखाचित्रम् अस्ति। चित्रं दृष्ट्वा उदाहरणानुसारं वाक्यानि रचयन्तु।
यथा- रामस्य पिता दशरथः

उत्तराणि-
रामः-
- रामस्य पिता दशरथः। दशरथस्य पुत्रः रामः।
- रामस्य माता कौशल्या। कौशल्यायाः पुत्रः रामः।
- रामस्य श्वशुरः जनकः। जनकस्य जामाता रामः।
- रामस्य पत्नी सीता। सीतायाः पति रामः।
- रामस्य श्वश्रूः सुनयना। सुनयनायाः जामाता रामः।
- रामस्य अनुज लक्ष्मणः। लक्ष्मणस्य अग्रजः रामः।
- रामस्य पुत्रः लवः। लवस्य पिता रामः।
सीता:-
- सीताया: श्वसुर दशरथः सीता दशरथस्य स्नुषा।
- सीतायाः श्वश्रूः कौशल्या कौशल्याया: स्नुषा सीता।
- सीतायाः पिता जनकः। जनकस्य पुत्री सीता।
- सीताया: पति राम:। रामस्य पत्नी सीता।
- सीताया: माता सुनयना सुनयनायाः पुत्री सीता।
- सीताया: देवर: लक्ष्मणः। लक्ष्मणस्य भ्रातृजाया सीता।
- सीतायाः पुत्रः लवः। लवस्य माता सीता।
प्रश्न 8.
निम्नङिङ्कत्-पुस्तकसूचि मध्ये कस्य उपरि किम् इति लिखन्तु।
यथा- 1. लीलावत्याः उपरि पञ्चतन्त्रम् अस्ति।
2. भगवद्गीतायाः उपरि लीलावती अस्ति।

उत्तराणि-
(क) लीलावत्याः उपरि पञ्चतन्त्रम् अस्ति।
(ख) भगवद्गीतायाः उपरि लीलवती अस्ति।
(ग) रामायणस्य उपरि भगवद्गीता अस्ति।
(घ) हितोपदेशस्य उपरि रामायणम् अस्ति।
(ङ) योगशास्त्रस्य उपरि हितोपदेशः अस्ति।
(च) रघुवंशस्य उपरि योगशास्त्रम् अस्ति।
(छ) मनुस्मृत्याः उपरि रघुवंशम् अस्ति।
(ज) अमरकोषस्य उपरि मनुस्मृतिः अस्ति।
(झ) अष्टाध्याय्याः उपरि अमरकोषः अस्ति।
(ञ) महाभारतस्य उपरि अष्टाध्यायी अस्ति।
(ट) अर्थशास्त्रस्य उपरि महाभारतम् अस्ति।
यो जानाति सः पण्डितः Class 6 Summary Notes Sanskrit Chapter 9
प्रहेलिका-1 (NCERT पृष्ठ संख्या 100)
भोजनान्ते च किं पेयं जयन्तः कस्य वै सुतः।
कथं विष्णुपदं प्रोक्तं तकं शक्रस्य दुर्लभम् ॥१॥

विवरणम्- भोजनस्य अन्ते किं पानीयम्? (………….)। जयन्तः कस्य पुत्रः? (…………)।
विष्णोः सान्निध्यं कथम् उक्तम्? (……………)।
सन्दर्भ- प्रस्तुत पहेलियाँ हमारी पाठ्यपुस्तक ‘दीपकम्’ के नवम पाठ ‘यो जानाति सः पण्डितः’ से उद्धृत की गयी हैं।
प्रसंग- यहाँ मनोरंजन के लिए खाली समय में पूछी जाने वाली पहेलियों का वर्णन किया गया है, जो मनुष्य की बुद्धि, तर्किक शक्ति, कल्पना शक्ति व सोचने की क्षमता कौशल को विकसित करती हैं।
अर्थ- भोजन के अन्त में क्या पीना चाहिए? (छाछ (तक्रम))। जयन्त किसका पुत्र है? (इन्द्र का) विष्णु के सान्निध्य (समीपता) को कैसा कहा गया है? (दुर्लभम्)
उत्तराणि-
तक्रं / शक्रस्य / दुर्लभम्।
प्रहेलिका-2 (NCERT पृष्ठ संख्या 100)
न तस्यादिर्न तस्यान्तो मध्ये यस्तस्य तिष्ठति।
तवाप्यस्ति ममाप्यस्ति यदि जानासि तद्वद।।

विवरणम्- तस्य आदिः न अस्ति, तस्य अन्तः अपि न अस्ति, तस्य मध्ये यः तिष्ठति। तत् तव अपि अस्ति। मम अपि अस्ति। यदि जानासि तत् वद- (…………)।
सन्दर्भ- पूर्ववत्।
प्रसंग- पूर्ववत्।
अर्थ- उसका आदि नहीं है, उसका अन्त भी नहीं है, उसके बीच में ‘य’ रहता है। वह तुम्हारा भी है। मेरा भी है। यदि जानते हो तो बोलो = (नयनम्)
उत्तराणि-
नयनम्।
प्रहेलिका-3 (NCERT पृष्ठ संख्या 100)
वृक्षस्याग्रे फलं दृष्टं फलाग्रे वृक्ष एव च।
अकारादिं सकारान्तं यो जानाति स पण्डितः ॥३॥

विवरणम्- वृक्षस्य अग्रे फलं दृष्टम् फलस्य अग्रे वृक्षः एव च। अकार: यस्य आदि तथैव सकारः यस्य अन्ते अस्ति, तत् पदं यः जानाति सः पण्डितः- (………….)।
सन्दर्भ- पूर्ववत्।
प्रसंग- पूर्ववत्।
अर्थ- पेड़ के आगे भाग पर फल दिखाई दिया और फल के आगे भाग पर पेड़ ही है। अकार जिसके शुरू में है, वैसे ही सकार जिसके अन्त में है, उस पद (शब्द) को जो जानता है वही विद्वान है। (अनानसः)
उत्तराणि-
अनानसः।
![]()
प्रहेलिका-4 (NCERT पृष्ठ संख्या 101)
किमिच्छति नरः काश्यां भूपानां को रणे हितः
को वन्द्यः सर्वदेवानां दीयतामेकमुत्तरम् ॥४॥

विवरणम्- मनुष्यः काश्यां किम् इच्छति? (…………)। युद्धे महाराजानां कः हित? (……….)। कः सर्वदेवानां वन्दनीयः? एकपदेन उत्तरं ददातु- (………….)।
सन्दर्भ- पूर्ववत्।
प्रसंग- पूर्ववत्।
अर्थ- मनुष्य काशी (बनारस) में क्या चाहता है? (मुत्युः)। युद्ध में महाराजाओं को क्या / कौन-सा लाभ है? (जयः) कौन सभी देवताओं के पूजनीय हैं या प्रणाम करने योग्य हैं? एक शब्द में उत्तर दीजिए- (मृत्युञ्जयः)
उत्तराणि-
मृत्युञ्जयः।
प्रहेलिका-5 (NCERT पृष्ठ. सं. 101)
कुलालस्य गृहे ह्यर्धं तदर्थं हस्तिनापुरे।
द्वयं मिलित्वा लङ्कायां यो जानाति स पण्डितः ॥५॥

विवरणम्- कुम्भकारस्य गृहे एकम् अर्धम् किम् अस्ति? (………….)। हस्तिापुरे तस्य अपरम् अर्धम् किम् अस्ति? (……….. )। द्वयं मिलित्वा पूर्णरूपं लङ्कायाम् किम् अस्ति? उत्तरं यः जानाति सः पण्डित:- (………..)।
सन्दर्भ- पूर्ववत्।
प्रसंग- पूर्ववत्।
अर्थ- कुम्हार के घर में एक आधा भाग क्या है? (कुम्भ)। हस्तिनापुर में उसका दूसरा आधाभाग क्या है? (कर्ण)। दोनों मिलकर पूरी तरह से लंका में कौन है? उत्तर जो जानता है, वही विद्वान है- (कुम्भकर्ण:)
उत्तराणि-
कुम्भकर्णः।
वयं शब्दार्थान् जानीमः

उत्तराणि-
छात्र / छात्राएँ स्वयं शब्दों के अर्थों को पढ़कर समझकर मातृभाषा में अर्थ लिखें।
अवधेयांशः

उत्तराणि-
छात्र / छात्राएँ स्वयं पढ़ें, समझें और लिखें।
यो जानाति सः पण्डितः पाठ का सारांश
संस्कृत-साहित्ये प्रहेलिकानां विशिष्टं स्थानम् अस्ति। प्रहेलिकाः आबालवृद्धं मानसिकतम् उल्लासं जनयन्ति। बुद्धेः तार्किकशक्तिं वर्धयन्ति। चिन्तनक्षमतां विकासयन्ति। पूर्वजानां कवीनां बुद्धिमत्तां कल्पनाशक्तिं च दर्शयन्ति।
सारांश- संस्कृत साहित्य में पहेलियों का विशेष स्थान है। पहेलियाँ बालक वृद्ध (बूढ़े) में मानसिक खुशियाँ उत्पन्न करती हैं। बुद्धि की तार्किक शक्ति को बढ़ाती हैं। सोचने की क्षमता का विकास करती हैं। पूर्वजों और कवियों की बुद्धिमत्ता और कल्पना शक्ति को दिखाया है। प्रहेलिका का तात्पर्य है- ‘प्रकृष्टा हेलिका’ आर्थात् प्रहेलिका। यहाँ हेलां रस शब्द का अर्थ क्रीड़ा है। ‘प्रहलति अभिप्रायं सूचयति गति प्रहेलिका। मनोरंजन कलाओं में प्रेहिलका (पहेलियाँ) सम्मिलित होती है । पाठ में पाँच पहेलियों का वर्णन किया गया है, जिनके कि उत्तर पहेलियों में ही दिए गए हैं। विद्वानों का समय बौद्धिक क्रियाकलापों में ही व्यतीत होता है।
![]()
शब्दार्थाः
- भोजनान्ते = भोजन के अन्त में।
- पेयं = पीने योग्य।
- सुत = पुत्र।
- प्रोक्तं = कहा गया।
- तक्रम = मट्ठा या छाछ।
- दुर्लभम् = कठिन।
- सान्यिध्यं: = समीपता।
- विष्णोः = विष्णु का।
- आदि = प्रारम्भ।
- तथा व्यस्ति = तुम्हारा भी है।
- तद्धद = तो बोलो।
- पानीयम् = पीना चाहिए।
- दृष्टम् = देखा गया।
- काश्यां = काशी में।
- भूपानां = राजाओं के।
- वन्द्यः = वन्दना करने योग्य।
- रणे = युद्ध में।
- दीयताम = दीजिए।
- अर्ध तस्य = उसका आधा भाग।
- मृत्युञ्जया = मृत्यु को जीतने वाले।