Class 7 Sanskrit Chapter 2 Hindi Translation नित्यं पिबामः सुभाषितरसम् Summary

For quick revisions, Sanskrit Class 7 Notes and NCERT Class 7 Sanskrit Chapter 2 Hindi Translation Summary Explanation Notes नित्यं पिबामः सुभाषितरसम् is a highly effective tool.

Sanskrit Class 7 Chapter 2 Hindi Translation नित्यं पिबामः सुभाषितरसम् Summary

नित्यं पिबामः सुभाषितरसम् Meaning in Hindi

Class 7 Sanskrit Chapter 2 Summary Notes नित्यं पिबामः सुभाषितरसम्

सुभाषित संस्कृत उपवाक्य कविताओं की एक साहित्यिक शैली है। संस्कृत में सुभाषित छोटे यादगार छंद होते हैं। प्रस्तुत पाठ में अध्यापक ने सभी छात्रों से ‘सुभाषितों’ का वर्णन किया है कि किस प्रकार सुभाषित मनुष्यों का कल्याण करते हैं। यहाँ आठ श्लोक दिए गए हैं, जिनमें प्रथम श्लोक में पाँच वकारों (वपु (शरीर), वाक् (भाषा), विद्या, वस्त्र और विनय) का वर्णन किया गया है।

दूसरे श्लो में बताया गया है कि मनुष्यों को छः प्रकार के दोषों को त्याग देना चाहिए। तीसरे श्लोक में बताया गया है कि मनुष्य को अपने शरीर को स्वच्छ रखना चाहिए, जिससे बुद्धि निर्मलता को प्राप्त होती है। चौथे श्लोक में भारत वर्ष के भूभाग, पाँचवें में मनुष्य के ज्ञान व धर्म को प्राप्त करने के विषय में, छठे श्लोक में श्रेष्ठ लोगों की संगति, सातवें श्लोक में प्रिय वाक्य बोलने तथा आठवें श्लोक में आलस्य का त्याग और परिश्रम करने के विषय में बताया गया है।

Class 7 Sanskrit Chapter 2 Hindi Translation नित्यं पिबामः सुभाषितरसम् Summary 1

पाठ परिचय

छात्रा – महोदय ! अस्माकं विद्यालयस्य भित्तौ ‘ अयोग्यः पुरुषो नास्ति योजकस्तत्र दुर्लभः’ इति लिखितम् अस्ति । अस्य कः भावः इति कृपया बोधयतु ।
अध्यापकः – भोः सुशीले! अस्य भावार्थ: अस्ति यत् – अस्मिन् जगति कोऽपि आयोग्यः नास्ति । सर्वे योग्याः सन्ति, परन्तु प्रेरकस्य मार्गदर्शकस्य च अभावः अस्ति।
छात्रा – मान्यवर! अहम् अपि विद्यालयस्य परिसरे एतादृशं श्लोकं पठितवती।
अध्यापकः – रमे! एतानि सुभाषितानि सन्ति । अस्माकं चिन्तनविकासाय एव एतानि सुभाषितानि विद्यालयस्य परिसरे स्थापितानि।
छात्रा – महोदय ! सुभाषितानि इत्यनेन क: अभिप्राय : ?
अध्यापकः – वत्स! मानवानां विविधमूल्यानां विकासाय श्रेष्ठजनैः उक्तानि सुवचनानि एव सुभाषितानि ।
छात्र: – श्रीमान् ! सुभाषितानां पठनेन कः लाभः ?
अध्यापकः – प्रियसुरेश ! सुभाषितानां पठनेन अस्माकं नैतिकः सामाजिकः च विकासः भवति । अस्माभिः किं कर्त्तव्यं किञ्च न कर्त्तव्यम् इति सुभाषितानि बोधयन्ति।
छात्रा – अहो, वयम् अपि सुभाषितानि पठितुम् इच्छामः । कृपया अस्मान् पाठयतु।
अध्यापकः – समीचीनम्, तर्हि वयं सुभाषितानां रसं पिबामः ।

शब्दार्थाः
भित्तौ = दीवार पर,
दुर्लभः = कठिन,
जगति = संसार,
प्रेरकः = प्रेरित करने वाला,
एतानि = ये सभी,
सुभाषितानि = अच्छे वचन,

Class 7 Sanskrit Chapter 2 Hindi Translation नित्यं पिबामः सुभाषितरसम् Summary 8
वत्स = पुत्र,
उक्तानि = कहे गए,
अस्माकं = हमारे,
नैतिकः = नैतिक,
अस्माभिः = हमारे द्वारा,
पठितुं = पढ़ने के लिए,
समीचीनं अच्छा, तर्हितो,
पिबामः = पिए ।

हिंदी अनुवाद

छात्रा – महोदय! हमारे विद्यालय की दीवार पर ‘अयोग्यः पुरुषो नास्ति योजकस्तत्र दुर्लभः’ ऐसा लिखा है। इसका क्या भाव है कृपया बताइए ।
अध्यापक – अरे सुशील! इसका भाव है कि इस संसार में कोई भी अयोग्य नहीं है। सभी योग्य हैं, परंतु प्रेरित करने वाले और मार्गदर्शकों का अभाव है।
छात्रा – मान्यवर ! मैंने भी विद्यालय परिसर में ऐसा ही श्लोक पढ़ा।
अध्यापक – रमा! ये सभी अच्छे वचन (सुभाषित) हैं। हमारे चिंतन विकास के लिए ही ये अच्छे वचन (सुभाषित) विद्यालय के परिसर में स्थापित (लिखे गए) हैं।
छात्रा – महोदय ! अच्छे वचन ( सुभाषित) से क्या अभिप्राय है?
अध्यापक – पुत्र! मानवों के विविध मूल्यों के विकास के लिए श्रेष्ठ लोगों द्वारा कहे गए सुवचन ही सुभाषित हैं।
छात्रा – श्रीमान् ! सुभाषितों को पढ़ने से क्या लाभ है?
अध्यापक – प्रिय सुरेश ! सुभाषितों को पढ़ने से हमारा नैतिक और सामाजिक विकास होता है । हमारे द्वारा क्या करना चाहिए और क्या नहीं करना चाहिए, ऐसा सुभाषित बोध कराते हैं।
छात्रा – अरे ! हमें भी सुभाषित पढ़ने की इच्छा है। कृपया हमें भी पढ़ाएँ ।
अध्यापक – अच्छा है, तो फिर हम सुभाषितों के रस को पीते हैं।

Class 7 Sanskrit Chapter 2 Hindi Translation नित्यं पिबामः सुभाषितरसम्

1. वस्त्रेण वपुषा वाचा विद्यया विनयेन च ।
वकारै: पञ्चभिर्युक्तो नरो भवति पूजितः ।। 1 ।।

शब्दार्थाः
वपुषा = शरीर से,
वाचा = वाणी,
विनयेन = विनम्रता से,
पूजितः = (पूजनीय) पूजने योग्य।
संदर्भ – प्रस्तुत श्लोक हमारी पाठ्य पुस्तक दीपकम् भाग-2 के नित्यं पिबामः सुभाषितरसम्’ पाठ से उद्धृत है।
पदच्छेदः – वस्त्रेण वपुषा वाचा विद्यया विनयेन च वकारै: पञ्चभिः युक्तः नरः भवति पूजितः ।
अन्वयः – वस्त्रेण वपुषा वाचा विद्यया विनयेन च (इति एतैः) पञ्चभिः वकारै: युक्तः नरः पूजितः भवति ।
भावार्थ: – यः जनः समुचितानि वस्त्राणि धरति, शरीरेण स्वस्थः अस्ति, सदा सुमधुरं हितकरं च वचनं वदति, सर्वदा अध्ययने संलग्नः भवति तथा च विनम्रतया च व्यवहरित तादृशः पञ्चभिः वकारै: – वस्त्रं वपुः, वाक्, विद्या विनयः इत्येतैः युक्तः मनुष्यः लोके सम्मानं प्राप्नोति ।
अनुवाद – जो व्यक्ति उचित वस्त्र धारण करता है, शारीरिक रूप से स्वस्थ रहता है, सदैव मधुर और हितकारी वचन बोलता है, सदैव अध्ययन में लगा रहता है और नम्रता का आचरण करता है, वह मनुष्य संसार में पाँच वकारों-वस्त्र, शरीर, वाणी, ज्ञान और विनम्रता से सम्मानित (पूजनीय) होता है।

Class 7 Sanskrit Chapter 2 Hindi Translation नित्यं पिबामः सुभाषितरसम् Summary 2

2. षड् दोषाः पुरुषेणेह हातव्या भूतिमिच्छता ।
निद्रा तन्द्रा भयं क्रोध आलस्यं दीर्घसूत्रता ।।2।।

शब्दार्थाः
पुरुषेण = पुरुष,
इह = संसार में,
हातव्या = छोड़ना चाहिए,
भूतिं = ऐश्वर्य,
तन्द्रा = कर्महीनता,
भयं = डर,
दीर्घसूत्रता = कार्य को आगे टालने की प्रवृत्ति ।
संदर्भ – पूर्ववत् ।
पदच्छेदः – षड् दोषाः पुरुषेण इह हातव्याः भूतिम् इच्छता निद्रा तन्द्रा भयं क्रोधः आलस्यं दीर्घसूत्रता ।
अन्वयः – इह भूतिम् इच्छता पुरुषेण निद्रा तन्द्रा भयं क्रोधः आलस्यं दीर्घसूत्रता (च इत्येते) षड् दोषाः हातव्याः ।
भावार्थ: – अस्मासु निद्रादयः षड् दोषाः भवन्ति । एते अस्माकम् ऐश्वर्यस्य उन्नतेश्च अवरोधकाः भवन्ति । अतः यदि मानवः स्वजीवने धनिकः, विद्वान् वा भवितुम् इच्छति, ऐश्वर्यं वैभवं च प्राप्तुं वाञ्छति तर्हि सः अतिनिद्रां तन्द्रां भीतिं, क्रोधम्, आलस्यं, विलम्बेन कार्यकरणस्य प्रवृत्तिं च एतान् षड् दोषान् परित्यजेत्।
अनुवाद – हमारे अंदर नींद जैसे छ: दोष ( बुराइयाँ) हैं। ये हमारे धन और उन्नति में बाधक होते हैं। इसलिए यदि कोई व्यक्ति धनवान, विद्वान बनना चाहता है या अपने जीवन में धन और वैभव प्राप्त करना चाहता है, तो उसे निद्रा, तंद्रा, भय, क्रोध, आलस्य और देर तक कार्य को आगे टालने की प्रवृत्ति अर्थात् इन छः दोषों (बुराइयों) को त्याग देना चाहिए।

3. अद्भिर्गात्राणि शुध्यन्ति मनः सत्येन शुध्यति।
विद्यातपोभ्यां भूतात्मा बुद्धिर्ज्ञानेन शुध्यति।।3।।

शब्दार्थाः
अद्भिः = जल से,
गात्राणि = शरीर,
सत्येन = सत्य से,
शुध्यति = पवित्र (शुद्ध),
भूतात्मा = प्राणी,
ज्ञानेन = ज्ञान से।
संदर्भ – पूर्ववत् ।
पदच्छेदः – अद्भिः गात्राणि शुध्यन्ति मनः सत्येन शुध्यति विद्या- तपोभ्यां भूतात्मा बुद्धिः ज्ञानेन शुध्यति ।
अन्वयः – गात्राणि अद्भिः शुध्यन्ति । मनः सत्येन शुध्यति । भूतात्मा विद्यातपोभ्यां शुध्यति । बुद्धिः ज्ञानेन शुध्यति ।
भावार्थ: – प्रतिदिनं स्नानेन मानवस्य शरीरं स्वच्छं भवति । सत्येन मनः पवित्रं भवति । सत्यकथनेन मनसि द्वन्द्वः भीतिः च न भवति । नित्यं विद्याभ्यासेन परिश्रमेण च जीवस्य शुद्धिः भवति, ज्ञानेन च बुद्धिः निर्मला भवति। अतः मनुष्यः नित्यं स्नानं, सत्यकथनं, विद्याभ्यासं, परिश्रमं, ज्ञानार्जनं च कुर्यात्।
अनुवाद – प्रतिदिन स्नान करने से मानव का शरीर स्वच्छ होता है। सत्य बोलने से मन शुद्ध होता है। सत्य कथन से मन में शंका और भय (उत्पन्न) नहीं होते हैं । नित्य विद्याभ्यास और परिश्रम करने से प्राणी (जीव) की शुद्धि होती है और ज्ञान से बुद्धि निर्मल होती है।
अतः मनुष्य को नित्य स्नान, सत्य कथन, विद्याभ्यास, परिश्रम और ज्ञान का अर्जन करना चाहिए ।

4. उत्तरं यत् समुद्रस्य हिमाद्रेश्चैव दक्षिणम् ।
वर्षं तद् भारतं नाम भारती यत्र सन्ततिः ।। 4 ।।

शब्दार्थाः
यत् = कि,
हिमाद्रेः = हिमालय पर्वत,
वर्षं = महाद्वीप का भाग,
यत्र = जहाँ,
सन्ततिः = संतान ।
संदर्भ – पूर्ववत् ।
पदच्छेदः – उत्तरं यत्-समुद्रस्य हिमाद्रेः च एव दक्षिणं वर्षं तद् भारतं नाम भारती यत्र सन्ततिः ।
अन्वयः – यत्-समुद्रस्य उत्तरं हिमाद्रेः च दक्षिणं तद् एव भारतं नाम वर्षं, यत्र भारती सन्तति: (अस्ति) ।
भावार्थः – अस्मिन् सुभाषिते सुभाषितकारः भारतस्य भौगोलिकं स्वरूपं वर्णयति। हिन्दमहासागरस्य उत्तरभागे हिमालयस्य च दक्षिणभागे यः भूभागः अस्ति, तस्य भूभागस्य नाम भारतवर्षम् । अत्रत्याः नागरिका: भारतीयाः इति प्रसिद्धाः ।
अनुवाद – इस सुभाषित में सुभाषितकार ने भारत के भौगोलिक स्वरूप का वर्णन किया है।

हिंदमहासागर (समुद्र) के उत्तरी भाग से लेकर और हिमालय के दक्षिणी भाग तक जो भूभाग है, उस भाग (महाद्वीप भाग) को भारतवर्ष कहते हैं। यहाँ के नागरिक भारत की संतान अर्थात् भारतीय कहलाते हैं।

Class 7 Sanskrit Chapter 2 Hindi Translation नित्यं पिबामः सुभाषितरसम् Summary 3

5. जलबिन्दुनिपातेन क्रमशः पूर्यते घटः ।
स हेतुः सर्वविद्यानां धर्मस्य च धनस्य च।।5।।

शब्दार्थाः
निपातेन = गिरने से,
पूर्यते = संपूर्ण, घटः = घड़ा,
हेतुः = कारण,
धनस्य = धन का ।
संदर्भ – पूर्ववत् ।
पदच्छेदः – जलबिन्दु-निपातेन क्रमशः पूर्यते घटः सः हेतुः सर्वविद्यानां धर्मस्य च धनस्य च।
अन्वयः – घटः क्रमशः जलबिन्दु – निपातेन पूर्यते, स: हेतुः सर्वविद्यानां धर्मस्य च धनस्य च भवति ।
भावार्थ: – यथा निरन्तरं जलस्य बिन्दूनां पतनेन रिक्तः अपि घटः पूर्णः भवति तथैव जीवने निरन्तरम् अभ्यासेन सामान्यः अपि मानवः सर्वप्रकारकं ज्ञानं, धर्मं, धनं च लभते ।
अनुवाद – जिस प्रकार पानी की लगातार बूँदों से खाली घड़ा भी भर जाता है, उसी प्रकार जीवन में निरंतर अभ्यास से एक साधारण मनुष्य भी सभी प्रकार का ज्ञान, धर्म और धन प्राप्त कर लेता है।

6. यः पठति लिखति पश्यति परिपृच्छति पण्डितानुपाश्रयति ।
तस्य दिवाकरकिरणैः नलिनीदलमिव विस्तारिता बुद्धि: ।।6।।

शब्दार्थाः
पश्यति = देखता है,
परिपृच्छति = विनय से पूछता है,
उपाश्रयति: = पास जाता है,
दिवाकरकिरणैः = सूर्य की किरणें,
नलिनीदलमिव = कमल ।
संदर्भ – पूर्ववत् ।
पदच्छेदः – यः पठति लिखति पश्यति परिपृच्छति पण्डितान् उपाश्रयति तस्य दिवाकरकिरणैः नलिनीदलम् इव विस्तारिता बुद्धिः ।
अन्वयः – यः पठति लिखति पश्यति परिपृच्छति पण्डितान् उपाश्रयति च तस्य बुद्धिः दिवाकरकिरणैः नलिनीदलम् इव विस्तारिता भवति।
भावार्थः – अस्माभिः आत्मविकासाय सर्वथा श्रेष्ठजनैः सह सङ्गतिः वासश्च कर्त्तव्यः, यतो हि यः निरन्तरं पठति (अर्थात् स्वाध्यायं करोति), लिखति, पश्यति, विविधान् प्रश्नान् करोति (स्वस्य संशयं दूरीकरोति), ज्ञानिजनानाम् आश्रये (समीपे) तिष्ठति, तस्य बुद्धिः तथैव वर्धते यथा सूर्यस्य किरणैः कमलं पूर्णतया विकसितं भवति ।
अनुवाद – हमें अपना विकास करने के लिए हर प्रकार से श्रेष्ठ लोगों की संगति में रहना चाहिए, क्योंकि जो निरंतर पढ़ता है (अर्थात् स्वयं अध्ययन करता है), लिखता है, देखता है, विभिन्न प्रकार के प्रश्न करता है / पूछता है (अपनी शंकाओं को दूर करता है) और बुद्धिमानों की शरण में रहता है, उसकी बुद्धि उसी प्रकार बढ़ती है, जैसे सूर्य की किरणों से कमल पूर्णत: विकसित होता है।

7. प्रियवाक्यप्रदानेन सर्वे तुष्यन्ति जन्तवः ।
तस्मात् तदेव वक्तव्यं वचने का दरिद्रता ।। 7 ।।

शब्दार्थाः
सर्वे = सभी,
तुष्यन्ति = संतुष्ट होते हैं,
जन्तवः = प्राणी,
दरिद्रता = गरीबी।
संदर्भ – पूर्ववत् ।
पदच्छेदः – प्रियवाक्य-प्रदानेन सर्वे तुष्यन्ति जन्तवः तस्मात् तद् एव वक्तव्यं वचने का दरिद्रता ।
अन्वयः – सर्वे जन्तवः प्रियवाक्यप्रदानेन तुष्यन्ति तस्मात् तदेव वक्तव्यं वचने का दरिद्रता ?
भावार्थ: मधुर भाषणेन सर्वे अपि प्राणिनः अस्माकं सर्वाणि मित्राणि, माता-पिता, भ्राता इत्यादयः प्रसन्नाः भवन्ति । मधुर भाषणेन कापि हानिः नास्ति । अतः सर्वदा मधुर भाषणम् एव करणीयम् । मधुर भाषणे कदापि सङ्कोचः न करणीयः ।
अनुवाद – मधुर वाणी सभी प्राणियों, हमारे सभी मित्रों, माता-पिता, भाई आदि को प्रसन्न (संतुष्ट) करती है। मीठा बोलने में कोई बुराई नहीं है। इसलिए हमेशा मधुर बोलो। मधुर बोलने में कभी संकोच नहीं करना चाहिए।

Class 7 Sanskrit Chapter 2 Hindi Translation नित्यं पिबामः सुभाषितरसम् Summary 6

8. आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थो महान् रिपुः ।
नास्त्युद्यमसमो बन्धुः कृत्वा यं नावसीदति ।। 8 ।।

शब्दार्थाः
शरीरस्थो शरीर में स्थित,
रिपुः = शत्रु,
उद्यमसमो = परिश्रम के समान,
अवसीदति = दुःखी ।
संदर्भ – पूर्ववत् ।
पदच्छेदः – आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थः महान् रिपुः न अस्ति उद्यमसमः बन्धुः कृत्वा यं न अवसीदति ।
अन्वयः – आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थः महान् रिपुः (अस्ति) । उद्यमसमः बन्धुः नास्ति, (जन) यं (उद्यमं) कृत्वा न अवसीदति ।
भावार्थ: – आलस्यम् एव मनुष्यस्य शरीरे विद्यमानः महान् शत्रुः अस्ति । तत् एव अस्माकं कार्यस्य सम्पादने अवरोधकं भवति । परिश्रमः एव अस्माकं वास्तविकं मित्रम् अस्ति । यः परिश्रमं करोति सः कदापि दुःखं न प्राप्नोति ।
अनुवाद – आलस्य मनुष्यों के शरीर में निश्चय ही स्थित महान शत्रु है। यही हमारे कार्य को पूर्ण करने में बाधा डालता है। वास्तव में परिश्रम के समान हमारा कोई बंधु (मित्र) नहीं है। जो परिश्रम करता है, उसे कभी दुःख की प्राप्ति नहीं होती अर्थात् मनुष्य परिश्रम करके कभी दुःखी नहीं होता है।

9. अष्टादशपुराणेषु व्यासस्य वचनद्वयम् ।
परोपकारः पुण्याय पापाय परपीडनम् ।।9।।

शब्दार्थाः
अष्टादश = अठारह,
वचनद्वयं = दो वचन,
परोपकारः = दूसरों पर उपकार,
पुण्याय = पुण्य के लिए,
परपीडनम् = दूसरों को पीड़ा देना ।
संदर्भ – पूर्ववत् ।
पदच्छेदः – अष्टादश-पुराणेषु व्यासस्य वचन – द्वयं परोपकारः पुण्याय पापाय परपीडनम्।
अन्वयः – अष्टादशपुराणेषु व्यासस्य वचनद्वयम् (अस्ति), परोपकारः पुण्याय परपीडनं पापाय (च भवति) ।

  • भावार्थ: महर्षेः वेदव्यासस्य अष्टादशपुराणानां सारः वचनद्वये अस्ति परेषाम् उपकारेण पुण्यं भवति ।
  • परेषां पीडनेन पापं भवति इति ।

अतः अस्माभिः सर्वदा परोपकारः करणीयः ।
अन्येषां पीडनं कदापि न करणीयम् ।
अनुवाद महर्षि वेदव्यास के अठारह पुराणों में दो वचन कहे गए हैं

  • दूसरों की मदद करना पवित्र होता है।
  • दूसरों पर अत्याचार करना पाप है।

इसलिए हमें सदैव दूसरों का भला करना चाहिए ।
दूसरो पर कभी भी अत्याचार नहीं करना चाहिए ।

error: Content is protected !!