Practicing with Deepakam Class 7 Solutions and NCERT Class 7th Sanskrit Deepakam Chapter 6 Question Answer क्रीडाम वयं श्लोकान्त्याक्षरीम् improves a student’s confidence in the subject.
Sanskrit Class 7 Chapter 6 Question Answer क्रीडाम वयं श्लोकान्त्याक्षरीम्
Class 7 Sanskrit Chapter 6 NCERT Solutions क्रीडाम वयं श्लोकान्त्याक्षरीम्
कक्षा 7 संस्कृत पाठ 6 के प्रश्न उत्तर क्रीडाम वयं श्लोकान्त्याक्षरीम्
१. अधः प्रदत्तानां प्रश्नानाम् एकपदेन उत्तरं लिखन्तु ।
(नीचे दिए गए प्रश्नों के उत्तर एक पद में लिखिए।)
(क) विद्याहीनाः कीदृशाः किंशुकाः इव न शोभन्ते ? …………………….
(ख) धीमतां कालः कथं गच्छति? …………………….
(ग) केषां कालः निद्रया कलहेन वा गच्छति? …………………….
(घ) खलस्य विद्या किमर्थम् ? …………………….
(ङ) सज्जनस्य विद्या किमर्थम् ? …………………….
(च) चन्द्रः केषां भूषणम् अस्ति ? …………………….
(छ) सर्वधनप्रधानं किम् ? …………………….
उत्तर:
(क) निर्गन्धा
(ख) काव्यशास्त्रविनोदेन
(ग) मूर्खाणां
(घ) विवादाय
(ङ) ज्ञानाय
(च) ताराणां
(छ) विद्याधनं
२. अधः प्रदत्तानां प्रश्नानां पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखन्तु ।
(नीचे दिए गए प्रश्नों के उत्तर पूर्ण वाक्य में लिखिए ।)
(क) निर्गन्धाः किंशुकाः इव के न शोभन्ते ?
(ख) मूर्खाणां कालः कथं गच्छति ?
(ग) दुर्जनः विद्यायाः धनस्य शक्तेः च उपयोगं कथं करोति ?
(घ) कीदृशाः मनुष्याः भुवि भारभूताः भवन्ति ?
(ङ) शनैः-शनैः कानि साधनीयानि ?
उत्तर:
(क) निर्गन्धाः किंशुकाः इव विद्याहीना न शोभन्ते ।
(ख) मूर्खाणां कालः निद्रया कलहेन वा ।
(ग) दुर्जन: विद्या विवादाय, धनं मदाय, शक्ति परेषां परिपीडनाय उपयोगं करोति ।
(घ) येषां न विद्या न तपो न दानं ज्ञानं न शीलं न गुणो न धर्मः ते मर्त्यलोके भुवि भारभूताः ।
(ङ) शनै: पन्थाः शनैः कन्था शनैः पर्वतलङ्घनम् शनैर्विद्या शनैर्वित्तं पञ्चैतानि शनैः-शनैः ।
३. उचितान् वाक्यांशान् परस्परं संयोजयन्तु ।
(उचित वाक्यांशों से परस्पर मिलान कीजिए ।)
उत्तर:
४. उदाहरणानुसारम् अधः रेखाङ्कितानि पदानि आश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुर्वन्तु ।
(उदाहरणानुसार नीचे रेखांकित पदों को आधार मानकर प्रश्न निर्माण कीजिए |)
(क) राजा पृथिव्याः भूषणं भवति । – राजा कस्याः भूषणं भवति ?
(ख) साधोः विद्या ज्ञानाय भवति । – ………. विद्या ज्ञानाय भवति ?
(ग) विद्या गुरुणां गुरुः । – विद्या ………. गुरुः ?
(घ) ते मर्त्यलोके भुवि भारभूताः भवन्ति। – ते मर्त्यलोके भुवि ……….. भवन्ति ?
(ङ) विद्याहीनाः न शोभन्ते । – ………. न शोभन्ते ?
(च) सर्वस्य लोचनं शास्त्रम्। – सर्वस्य लोचनं …………?
(छ) विद्या राजसु पूज्यते । – ………. राजसु पूज्यते?
(ज) काव्यशास्त्रविनोदेन कालो गच्छति धीमताम्। – ………. धीमतां कालो गच्छति ?
उत्तर:
(ख) कस्य विद्या ज्ञानाय भवति ?
(ग) विद्या कां गुरु: ?
(घ) ते मर्त्यलोके भुवि कीदृशाः भवन्ति ?
(ङ) कः न शोभन्ते ?
(च) सर्वस्य लोचनं किम् ?
(छ) का राजसु पूज्यते ?
(ज) केन धीमतां कालो गच्छति ?
५. मञ्जूषातः समुचितानि पदानि स्वीकृत्य रिक्तस्थानानि पूरयन्तु ।
(मंजूषा से उचित पदों को लेकर रिक्त स्थानों को पूरा कीजिए ।)
मञ्जूषा रक्षणाय, मदाय, विवादाय, परिपीडनाय, ज्ञानाय, दानाय ।
उत्तर:
६. उदाहरणानुसारम् अधोलिखितानां पदानां विभक्तिं वचनं च लिखन्तु ।
(उदाहरणानुसार निम्नलिखित पदों के विभक्ति और वचन लिखिए |)
उत्तर:
(क) विद्याम् = द्वितीया विभक्तिः – एकवचनम्
(ख) धनस्य = षष्ठी विभक्तिः – एकवचनम्
(ग) कलहेन = तृतीया विभक्तिः – एकवचनम्
(घ) नराणाम् = षष्ठी विभक्तिः – एकवचनम्
(ङ) मर्त्यलोके = सप्तमी विभक्तिः – एकवचनम्
(च) ज्ञानाय = चतुर्थी विभक्तिः – एकवचनम्
(छ) राजसु = सप्तमी विभक्तिः – बहुवचनम्
योग्यताविस्तार : (योग्यता – विस्तार)
विद्यायाः सन्दर्भे श्लोकाः
नास्ति विद्यासमो बन्धुर्नास्ति विद्यासमः सुहृत्।
नास्ति विद्यासमं वित्तं नास्ति विद्यासमं सुखम्॥
विद्याभ्यासस्तपो ज्ञानमिन्द्रियाणां च संयमः ।
अहिंसा गुरुसेवा च निःश्रेयसकरं परम् ।।
ज्ञातिभिर्वण्ट्यते नैव चोरेणापि न नीयते ।
दाने नैव क्षयं याति विद्यारत्नं महाधनम्।।
विद्या इति शब्दस्य रूपाणि
परियोजनाकार्यम्
१. क, त, व, म, य इति पञ्जभिः वर्णेः श्लोकान् सङ्गृह्य स्फोरकपत्रे लिखन्तु, शिक्षकस्य अनुमत्या कक्षाभित्तिषु स्थापयन्तु।
२. यथा अस्मिन् पाठे अन्त्याक्षरीश्लोकाः दत्ताः सन्ति तथैव विविधस्रोतोभ्यः (ग्रन्थालयः, अन्तर्जालम्, अध्यापकाः, मित्राणि इत्यादिभ्यः) सुभाषितानि चित्वा अन्त्याक्षरीक्रमेण लिखन्तु ।
कार्यकलापः
१. पदान्त्याक्षरी क्रीडा ।
कक्षायां पदान्त्याक्षरीं क्रीडन्तु । यथा-
प्रथमः छात्रः – रामः (‘म’कारः अन्तिमवर्ण:)
द्वितीयः छात्रः – मानवः (‘व’कार: अन्तिमवर्ण:)
तृतीयः छात्रः – वनम् (अत्र ‘न’कारः अन्तिमवर्णः)
चतुर्थः छात्रः – नकुलः (एवमेव अग्रे क्रीडा भविष्यति)
वस्तुतः वनम् इति पदस्य अन्ते ‘म’ वर्तते । यदा पदस्य अन्ते ‘म्’ वर्णः, विसर्गः, अनुस्वारः वा भवति तदा ‘म्’ वर्णात्, विसर्गात्, अनुस्वारात् च पूर्वस्थं व्यञ्जनवर्णं स्वीकृत्य एव अग्रिमं पदं वक्तव्यम्।
२. क्रियापदानां स्मरणक्रीडा ।
छात्राः क्रियापदानां स्मरणक्रीडां कर्तुं शक्नुवन्ति । यथा-
प्रथमः छात्रः – गच्छति
द्वितीयः छात्रः – गच्छति पठति
तृतीयः छात्रः – गच्छति पठति लिखति
चतुर्थः छात्रः – गच्छति पठति लिखति नयति
(प्रथमः छात्रः यत्-क्रियापदं वदति द्वितीयः छात्रः तत् क्रियापदम् उक्त्वा द्वितीयं नूतनं क्रियापदं वदति । तथैव तृतीयः छात्रः प्रथमं द्वितीयं च क्रियापदम् उक्त्वा नूतनं क्रियापदं वदति । एवमेव ‘क्रियापदानां स्मरणक्रीडा’ अनुवर्तते ।)
३. वर्णलेखन्या अधोलिखितं श्लोकं पूरयन्तु । क्षणशः कणशश्चैव विद्यामर्थं च साधयेत् । क्षणे नष्टे कुतो विद्या कणे नष्टे कुतो धनम् ।।
