Class 8 Sanskrit Chapter 10 Hindi Translation सन्निमित्ते वरं त्यागः (क-भागः) Summary

For quick revisions, Sanskrit Class 8 Notes and NCERT Class 8 Sanskrit Chapter 10 Hindi Translation Summary Explanation Notes सन्निमित्ते वरं त्यागः (क-भागः) is a highly effective tool.

Sanskrit Class 8 Chapter 10 Hindi Translation सन्निमित्ते वरं त्यागः (क-भागः) Summary

सन्निमित्ते वरं त्यागः (क-भागः) Meaning in Hindi

Class 8 Sanskrit Chapter 10 Summary Notes सन्निमित्ते वरं त्यागः (क-भागः)

संस्कृत साहित्य में अनेक प्रेरणादायक कथा ग्रंथ हैं, जो हमें नीतिगत, चारित्रिक उत्थान, जीवन मूल्य का ज्ञान प्रदान करते हैं; जैसे – पंचतंत्र, हितोपदेश, अर्थशास्त्र, मनुस्मृति आदि। प्रस्तुत पाठ नारायण पंडित द्वारा रचित हितोपदेश कथा ग्रंथ से लिया गया है, जिसमें वीरवर नामक कर्त्तव्यनिष्ठ राजपुत्र की विशिष्टता का वर्णन है। जो अपने स्वामी राजा शूद्रक की सेवा में पूर्णत: समर्पित है। इस पाठ में स्वामी भक्ति, देशभक्ति आदि गुणों को प्रकाश में लाने का कार्य किया गया है। यह पाठ दो भागों में विभक्त है।

पाठस्य परिचय

संस्कृतवाङ्मये कथासाहित्यस्य विशिष्टं स्थानम् अस्ति। कथानां माध्यमेन अतीव मनोरञ्जकतया जीवनसम्बद्धाः विविधाः उपदेशाः, प्रेरणाः हि एतस्य साहित्यस्य प्रयोजनम्। संस्कृतस्य कथासाहित्यम् अत्यन्तं समृद्धं वैविध्यपूर्णं च अस्ति।

प्रस्तुतः पाठः ‘हितोपदेशः’ इत्यस्मात् कथाग्रन्थात् स्वीकृतः । राज्ञः शूद्रकस्य सेवायां नियुक्तस्य कस्यचित् वीरवरनामकस्य कर्त्तव्यनिष्ठस्य राजपुत्रस्य वैशिष्ट्यस्य वर्णनं कथायामत्र वर्तते। सः राज्ञः राष्ट्रस्य च रक्षणाय स्वप्राणान् अपि अर्पयितुम् उद्यतः अभवत्। तस्य स्वामिभक्तिः राष्ट्राय समर्पणभावः च प्रेरणार्हः । अत्र एषः पाठः भागद्वये अस्ति । पठनीया इयं वीरवरकथा । अनुकरणीयः अयं वीरवरः ।

Class 8 Sanskrit Chapter 10 Hindi Translation सन्निमित्ते वरं त्यागः (क-भागः) Summary 5

पाठ का परिचय

अनुवाद
संस्कृत वाङ्मय में कथा साहित्य का विशिष्ट स्थान है। कथा के द्वारा बहुत मनोरंजन के लिए जीवन से संबंधित विभिन्न उपदेश और प्रेरणा इस साहित्य का प्रयोजन है। संस्कृत का कथा साहित्य अत्यंत समृद्ध और वैविध्यपूर्ण है। प्रस्तुत पाठ ‘हितोपदेश’ इस ग्रंथ से लिया गया है। राजा शूद्रक की सेवा में नियुक्ति कोई वीरवर नामक कर्त्तव्यनिष्ठ राजपुत्र की विशेषता का वर्णन यहाँ कथा में है और वह राजा राष्ट्र की रक्षा के लिए अपने प्राणों का भी अर्पण करने को तैयार हुआ। उसकी स्वामि भक्ति राष्ट्र के लिए समर्पण भाव और प्रेरणा देने वाली है। यहाँ यह पाठ दो भाग में है। यह वीरवर कथा पढ़नी चाहिए। यह वीरवर अनुकरणीय है।

Class 8 Sanskrit Chapter 10 Hindi Translation सन्निमित्ते वरं त्यागः (क-भागः)

1. आसीत् शोभावती नाम काचन नगरी । तत्र शूद्रको नाम महापराक्रमी नानाशास्त्रवित् पूतचरित्रः महीपतिः प्रतिवसति स्म । अथैकदा वीरवरनामा राजपुत्रः वृत्त्यर्थं कस्मादपि देशाद् राजद्वारमुपागच्छत्। तेन सह वेदरता नाम तस्य पत्नी, शक्तिधरो नाम सुतः, वीरवती नाम कन्या च समायाताः ।
वीरवरः – (प्रतिहारं वीक्ष्य) भोः प्रतिहार ! वृत्त्यर्थमागतो राजपुत्रोऽस्मि, तस्मान्नय मां स्वामिनः समीपम्। (ततो दौवारिकः तं प्रभोः समीपम् अनयत्।)
वीरवर: – (प्रणामपुरस्सरं सविनयम्) देव! यदि सौभाग्येन अहं भवतः सेवायां नियोजितः तर्हि यदादिश्यते तत् श्रद्धया पालयिष्यामि।
राजा – किं ते वर्तनम् ?
वीरवर: – प्रतिदिनं सुवर्णशतचतुष्टयं देव !
राजा – का ते सामग्री?
वीरवर: – इमौ बाहू, एष खड्गश्च ।
राजा – नैतच्छक्यम्!
(तत् श्रुत्वा वीरवरः राजानं प्रणम्य राजसभातः निर्गतः ।)
मन्त्री – (तदालोक्य) देव! दिनचतुष्टयस्य वेतनार्पणेन प्रथमं परीक्ष्यतां स्वरूपमस्य वेतनार्थिनो राजपुत्रस्य, किमुपपन्नमेतत् वेतनं न वेत्ति ।

शब्दार्थाः
महापराक्रमी = बहुत बलवान,
नानाशास्त्रवित् = अनेक शास्त्रों के ज्ञाता,
पूतचरित्रः = पवित्र चरित्र वाला,
महीपतिः: = राजा,
प्रतिवसति स्म = रहता था,
वृत्त्यर्थम् = आजीविका को
समायातः = आए,
प्रतिहारम् = द्वारपाल को,
नियोजित = नियुक्त,
वर्तनम् = वेतन,
सुवर्णशतचतुष्टयम् = चार सौ स्वर्ण मुद्रा,
निर्गत = बाहर चला गया,
पपन्न = उपयुक्त |
संदर्भ – प्रस्तुत गद्यांश हमारी पाठ्य-पुस्तक दीपकम् भाग के ‘सन्निमित्ते वरं त्यांगः (क- भागः)’ पाठ से अवतरित है।
अनुवाद-
शोभावती नाम की एक नगरी थी। वहाँ शूद्रक नाम का महापराक्रमी, (बलशाली) अनेक शास्त्रों का ज्ञाता, पवित्र चरित्र वाला राजा रहता था। इसके बाद एक बार वीरवर नाम का राजपुत्र आजीविका पाने के लिए किसी देश के राजा के द्वार पर पहुँचा। उसके साथ वेदरता नाम की उसकी पत्नी, शक्तिधर नाम का पुत्र और वीरवती नाम की कन्या
साथ आए ।
वीरवर – (द्वारपाल को देखकर) अरे द्वारपाल (प्रतिहार) ! मैं एक राजपुत्र हूँ, जो आजीविका के लिए आया हैं, इसलिए मुझे मेरे स्वामी के पास ले चलो।
(इस प्रकार द्वारपाल उसे स्वामी के पास ले जाता है)
वीरवर – (विनम्रता से प्रणाम करते हुए) देव! सौभाग्य से मैं आपकी सेवा में आया हूँ, जो आप आदेश देंगे, श्रद्धा से उसका पालन होगा।
राजा – तुम्हारा वेतन क्या है ?
वीरवर – प्रतिदिन चार सौ स्वर्ण मुद्रा स्वामी !
राजा – तुम्हारी सामग्री क्या है ?
वीरवर – ये दोनों भुजाएँ और यह तलवार ।
राजा – ऐसा नहीं हो सकता !
(ऐसा सुनकर वीरवर राजा को प्रणाम कर राजसभा से निकल गया ।)
मंत्री – (वैसा देखकर) स्वामी! चार दिन की मजदूरी देकर पहले हम इस राजकुमार के स्वरूप की जाँच करें कि जो यह मजदूरी माँग रहा है, उस वेतन के लिए (यह) उपयुक्त है या नहीं।

Class 8 Sanskrit Chapter 10 Hindi Translation सन्निमित्ते वरं त्यागः (क-भागः) Summary 6

2. अथ मन्त्रिणां वचनात् ताम्बूलदानेन नियोजितोऽसौ राजपुत्रो वीरवरो नरपतिना। स च राजपुत्रः प्रतिदिनं प्रभाते राजदर्शनादनन्तरं स्ववेतनस्य यच्छति देवेभ्यः अर्धम् । स्थितस्य चार्द्धं दरिद्रेभ्यो ददाति, निक्षिपति च तदवशिष्टं भोज्यविलासव्ययार्थं पत्न्याः हस्ते । ततो धृतायुधः सः राजद्वारमहर्निशं सेवते । यदा राजा स्वयमादिशति तदा याति स्वगृहम्। अथैकदा कृष्णचतुर्दश्यामर्द्धरात्रे स राजा श्रुतवान् करुणरोदनध्वनिं कञ्चन ।
राजा – कोऽत्र द्वारि तिष्ठति ?
वीरवर: – सेवको वरवरौऽत्र द्वारि वर्त्तते देव!
राजा – क्रन्दनमनुसर राजपुत्र !
वीरवर: – यथादिशति देवः।
(ततोऽसौ तद्रोदनस्वरम् अनुसरन् प्रचलितः ।)
राजा – (स्वगतम्) नैष गन्तुमर्हति राजपुत्र एकाकी सूचिभेद्ये तिमिरेऽस्मिन् ।
तस्मात् अहमपि गच्छामि पृष्ठतोऽस्य, निरूपयामि च किमेतदिति ।
(ततो नरपतिः खड्गपाणिः तस्य अनुसरणक्रमेण बहिः निरगच्छत् नगरीद्वारात्। अथ गच्छता राजपुत्रेण बहिः नगरादालोकिता रोदनपरा कापि सुन्दरी दिव्याभरणभूषिता।)
वीरवरः – का त्वमम्ब! किमर्थं विलपसि ?

शब्दार्थाः
धृतायुधः = शस्त्र धारण किए हुए,
अहर्निशम् = दिन-रात,
करुणरोदन ध्वनिम् = करुणाजनक क्रंदन ध्वनि,
सूचिभेद्ये = सघन,
तिमिरे = अंधकार में,
पृष्ठतः = पीछे से,
निरूपयामि = देखता हूँ,
खड्गपाणिः = तलवारधारी,
रोदनपरा = रोती हुई,
विलपसि = रो रही हो।
संदर्भ – पूर्ववत् ।
अनुवाद – फिर मंत्रियों के अनुरोध पर राजा ने राजपुत्र वीरवर को मूँग की दाल भेंट करके व्यस्त कर दिया। प्रतिदिन प्रातः राजा से मिलने के बाद राजकुमार अपने वेतन का आधा भाग उस स्थान के देवताओं को दान कर देता था और आधा भाग गरीबों को दे देता था और शेष अपनी पत्नी को भोजन और विलासिता पर खर्च करने के लिए छोड़ देता था। इसके बाद वह राजा के दरबार में रात-दिन सेवा करने में लग गया। जब राज स्वयं आदेश देते तभी वह अपने घर जाता था। एक दिन कृष्ण चतुदर्शी को आधी रात मैं राजा ने कोई करुण क्रंदन सुना ।
राजा – यहाँ दरवाजे पर कौन खड़ा है?
वीरवर – हे स्वामी यहाँ सेवक ‘वीरवर’ है।
राजा – क्रंदन के अनुसार राजपुत्र !
वीरवर – स्वामी जैसी आपकी आज्ञा !
(फिर वह उसके रोने की आवाज का पीछा करते हुए चल दिया।)
राजा – (मन में) इतने सघन अंधकर में राजपुत्र अकेला नहीं जा सकता। इसलिए मैं इसके पीछे जाऊँगा और पता लगाता हूँ कि यह क्या है।
(तब राजा हाथ में तलवार लेकर नगर के द्वार से उसके पीछे-पीछे चला गया। इस प्रकार जाते हुए राजपुत्र ने नगर के बाहर रोती हुई दिव्य आभूषणों से सुसज्जित किसी सुंदरी को देखा ।)
वीरवर – माँ तुम कौन हो ? किसलिए रो रही हो ?

Class 8 Sanskrit Chapter 10 Hindi Translation सन्निमित्ते वरं त्यागः (क-भागः) Summary 7

3. राजलक्ष्मीः – वत्स! अहमेतस्य भूपालस्य शूद्रकस्य राजलक्ष्मीरस्मि। चिरमेतस्य भुजच्छायायां सुमहता सुखेन निवसामि। साम्प्रतं तु देव्या अपराधेनाद्य प्रभृति तृतीये दिवसे राजा पञ्चत्वं यास्यति, तदाहमनाथा भविष्यामि । तदिदानीं नात्र स्थास्यामीति क्रन्दामि ।
वीरवर: – (तदाकर्ण्य प्रणिपत्य) भगवति ! अस्त्यत्र कश्चिदुपायो येन भगवत्याः पुनरिह चिरवासो भवति, सुचिरं जीवति च स्वामी ?
राजलक्ष्मीः – अस्ति वत्स ! एकैवात्र प्रवृत्तिः, सा चातीव दुःसाध्या।
वीरवरः – (साष्टाङ्ग नमस्कृत्य) अम्ब! कथय, कः सः उपायः दुःसाध्यः?
राजलक्ष्मीः – श्रूयतां पुत्र ! यदि त्वया स्वस्य सर्वतः प्रियं वस्तु सहासवदनेन भगवत्यै सर्वमङ्गलायै उपहारः क्रियेत, तदा पुनर्जीविष्यति राजा शूद्रको वर्षाणां शतम्, अहञ्च सुखेन निवत्स्यामि।
(ततः सा तत्क्षणादेव गताऽदृश्यतां तत्सम्मुखात्।)

शब्दार्थाः
क्रन्दामि = रो रही हूँ,
साष्टाङ्ग आठो अंगों सहित,
नमस्कृत्य = नमस्कार करके ।
संदर्भ – पूर्ववत् ।
अनुवाद-
राजलक्ष्मी – पुत्र! मैं इस राजा शूद्रक की राजलक्ष्मी हूँ। बहुत समय तक (मैं) उसकी भुजाओं की छाया में सुखपूर्वक रही हूँ। अब देवी के दोष से राजा आज से तीसरे दिन मर जाएँगे और मैं अनाथ हो जाऊँगी । अब मैं यहाँ नहीं रह सकती, इसलिए रो रही हूँ ।
वीरवर – (सुनकर वह प्रणाम करता है) हे देवी! क्या कोई ऐसा उपाय है, जिससे प्रभु पुनः यहाँ दीर्घकाल तक निवास कर सकें और दीर्घायु हो सकें ?
राजलक्ष्मी – है पुत्र ! यहाँ एक ही प्रवृत्ति है और वह बहुत कठिन है।
वीरवर – (आठों अंग सहित नमस्कार करके) माँ! कहो, कौन-सा उपाय कठिन है ?
राजलक्ष्मी – सुनो पुत्र ! यदि तुम अपनी सबसे प्रिय वस्तु को आसानी से भगवति को सर्वमंगल के लिए उपहार स्वरूप दे दो, तब राजा शूद्रक सौ वर्षों तक जीवित रहेंगे और मैं भी सुख से रहूँगी।
(फिर वह तुरंत उसकी नजरों से ओझल हो गई ।)

अत्र इदम् अवधेयम्

1. वाक्यान्वयः
संस्कृतभाषायाः अनेकवैशिष्ट्येषु अन्यतमः अस्ति मुक्तः पदविन्यासक्रमः। तन्नाम वाक्ये कर्तृकर्म क्रियादिपदानि वयं स्वेच्छया भिन्न भिन्नक्रमेण नियोजयितुं शक्नुमः ।
तद्यथा- रामः वनम् अगच्छत्।
अगच्छत् रामः वनम् ।
वनम् अगच्छत् रामः ।
साहित्यम् एवं विविध – पदविन्यासेन रमणीयं भवति । अस्मिन् पाठे एवंविधः मुक्तपदविन्यासः पुनः – पुनः दृश्यते । तस्य अवलोकनेनं संस्कृतवाक्यरचनायाः सौन्दर्यम् अवगच्छामः । पाठात् कानिचन उदाहरणानि पश्यन्तु।
सामान्यः – वाक्यक्रमः
शोभावती नाम काचन नगरी आसीत् ।
(पाठे) साहित्ये वाक्यक्रमः
आसीत् शोभावती नाम काचन नगरी ।
सामान्यः वाक्यक्रमः
तदविशिष्टं भोज्यविलासव्ययार्थं पत्न्याः हस्ते निक्षिपति च ।
(पाठे) साहित्ये वाक्यक्रमः
निक्षिपति च तदविशिष्टं भोज्यविलासव्ययार्थं पत्न्याः हस्ते ।
पाठकः पदानां विभक्तिं सम्यक् आलोच्य तेषाम् अन्वयं कुर्यात।

2. भूतकालः
कालस्य प्रायः ‘वर्तमानकालः भूतकालः भविष्यत् – कालः’ इति त्रयः भेदाः सन्ति ।
एतेषु भूतकालः इति ‘अतीतस्य कालस्य’ वाचकं पदम् अस्ति। सामान्यतः भूतकालाय लङ्-लकारस्य प्रयोगः भवति ।
यथा, अस्मिन् पाठे ‘उपागच्छत् (उप + अगच्छत्), अनयत्, व्यचिन्तयत् (वि + अचिन्तयत्)’ इत्यादयः । एतदतिरिक्तं लट्-लकारस्य क्रिया- पदेन सह ‘स्म’ इत्यस्य योजनं कृत्वा अपि भूतकालस्य भावः प्रकट्यते । यथा, अस्मिन् पाठे ‘प्रतिवसति स्म’। एवमेव भूतकाले धातुना सह ‘ क्तवतु-प्रत्ययः’ अपि योज्यते। यथा, अस्मिन् पाठे ‘श्रुतवान’ इति प्रयोगः । एतासु परिस्थितिषु वाक्यस्य संरचना कर्तृवाच्ये भवति । एवमेव, भूतकाले ‘क्त – प्रत्ययस्य’ अपि योजनं भवति। यथा, अस्मिन् पाठे ‘निर्गतः, नियोजितः, आलोकिता’ इत्यादयः प्रयोगाः। क्त प्रत्ययस्य प्रयोगस्य सन्दर्भे वाक्यस्य संरचना कर्तृवाच्ये, कर्मवाच्ये, भाववाच्ये च भवति।
कर्तृ-कर्म-भाव-वाच्यानां विषये अग्रिमपाठस्य अवधेयांशे द्रष्टव्यम्

error: Content is protected !!