Practicing with Deepakam Class 8 Solutions and NCERT Class 8th Sanskrit Deepakam Chapter 10 Question Answer सन्निमित्ते वरं त्यागः (क-भागः) improves a student’s confidence in the subject.
Sanskrit Class 8 Chapter 10 Question Answer सन्निमित्ते वरं त्यागः (क-भागः)
Class 8 Sanskrit Chapter 10 NCERT Solutions सन्निमित्ते वरं त्यागः (क-भागः)
कक्षा 8 संस्कृत पाठ 10 के प्रश्न उत्तर सन्निमित्ते वरं त्यागः (क-भागः)
१. पाठम् आधृत्य उदाहरणानुगुणं लिखत ‘आम्’ अथवा ‘न’।
(पाठ के आधार पर उदाहरणानुसार ‘हाँ’ अथवा ‘ना’ लिखिए।)
यथा-
किं राज्ञः शूद्रकस्य नगर्याः नाम शोभावती आसीत्?
आम् किं वीरवरः अनेकशास्त्राणां ज्ञाता आसीत्?
(क) किं वीरवरः राजपुत्रः आसीत्?
(ख) किं ते वर्तनम्’? इति किं शूद्रकः अपृच्छत्?
(ग) किं वीरवरं राज्ञः समीपे दौवारिकः अनयत्?
(घ) किं राजा शूद्रकः राजपुत्रं वीरवरं साक्षात् दृष्ट्वा एव वृत्तिम् अयच्छत्?
(ङ) किं वीरवरः स्ववेतनस्य चतुर्थं भागम् एव । पत्न्यै यच्छति स्म?
(च) किं करुण – रोदन-ध्वनिं राजा श्रुतवान्?
(छ) किं करुणरोदनध्वनिः दिवसे श्रुतः आसीत् ?
(ज) किं राजलक्ष्म्या उक्तः उपायः अतीव दुःसाध्यः आसीत्?
(झ) किं भगवती सर्वमङ्गला उपायं संसूच्य शीघ्रमेव अदृश्या अभवत्?
उत्तर:
(क) आम्
(ख) न
(ग) आम्
(घ) न
(ङ) आम्
(च) आम्
(छ) न
(ज) आम्
(झ) आम्
२. अधोलिखितान् प्रश्नान् पूर्णवाक्येन उत्तरत।
(निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर पूर्ण वाक्य में दीजिए ।)
(क) शूद्रकः कीदृशः राजा आसीत् ?
(ख) वीरवरः कस्य समीपं गन्तुम् इच्छति स्म ?
(ग) राज्ञः शूद्रकस्य ‘का ते सामग्री?’ इति प्रश्नस्य उत्तरं वीरवरः किम् अयच्छत्?
(घ) वीरवरः स्वगृहं कदा गच्छति स्म ?
(ङ) वीरवरः स्ववेतनस्य अर्धं केभ्यः यच्छति स्म ?
(च) राजलक्ष्मीः कुत्र सुखेन अवसत् ?
(छ) राजलक्ष्म्याः दुःखस्य कारणं श्रुत्वा बद्धाञ्जलिः वीरवरः किम् अवदत्?
उत्तर:
(क) शूद्रकः महापराक्रमी, पूतचरित्रः नानाशास्त्रावित् राजा आसीत्।
(ख) वीरवर: राजद्वारमुपागच्छत्।
(ग) वीरवरः उक्तवान् — बाहू, खड्गश्च।
(घ) वीरवरः स्वगृहं यदा राजा स्वयमादिशति तदा याति स्वगृहम् ।
(ङ) वीरवरः स्ववेतनस्य अर्ध देवेभ्यः यच्छति स्म ।
(च) राजलक्ष्मीः शूद्रकस्य भुजच्छायायां सुमहता सुखेन निवसामि ।
(छ) भगवति ! अस्त्यत्र कश्चिदुपायो येन भगवत्याः पुनरिह चिरवासो भवति, सुचिरं जीवति च स्वामी ?
३. उदाहरणानुसारं अधोलिखितानि वाक्यानि अन्वयरूपेण लिखत ।
(निम्नलिखित वाक्यों को उदाहरणानुसार अन्वय रूप में लिखिए।)
यथा – वृत्त्यर्थमागतो राजपुत्रोऽस्मि, तस्मान्नय मां स्वामिनः समीपम् । (अहं) राजपुत्रः वृत्त्यर्थम् आगतः अस्मि, तस्माद् मां स्वामिनः समीपं नय।
(क) आसीत् शोभावती नाम काचन नगरी।
(ख) प्रतिदिनं सुवर्णशतचतुष्टयं देव !
(ग) देव! दिनचतुष्टयस्य वेतनार्पणेन प्रथममवगम्यतां स्वरूपमस्य वेतनार्थिनो राजपुत्रस्य, किमुपपन्नमेतत् वेतनं न वेत्ति ।
(घ) क्रन्दनमनुसर राजपुत्र !
(ङ) अथ मन्त्रिणां वचनात् ताम्बूलदानेन नियोजितोऽसौ राजपुत्रो वीरवरो नरपतिना ।
(च) नैष गन्तुमर्हति राजपुत्र एकाकी सूचिभेद्ये तिमिरेऽस्मिन्।
(छ) भगवति ! अस्त्यत्र कश्चिदुपायो येन भगवत्याः पुनरिह चिरवासो भवति, सुचिरं जीवति च स्वामी?
(ज) तदा पुनर्जीविष्यति राजा शूद्रको वर्षाणां शतम् ।
उत्तर:
(क) काचन शोभावती नाम नगरी आसीत् ।
(ख) हे देव! प्रतिदिनं सुवर्णशतचटुष्टयं ।
(ग) देव! वेतनार्थिनो राजपुत्रस्य स्वरूपस्य दिनचतुष्टयस्य वेतन अर्पणेन प्रथममवगम्यतां किम् एतत् उपपन्नम् वेतनं न वेत्ति ।
(घ) क्रन्दनम् अनुसर राजपुत्र !
(ङ) अथ मन्त्रिणां वचनात् नरपतिना राजपुत्रो वीरवरो ताम्बूलदानेन असौ नियोजितो।
(च) अस्मिन् सूचिभेद्ये तिमिरे एषः एकाकी राजपुत्रः त गन्तुमर्हति ।
(छ) भगवति ! यत्र कश्चिदुपायो अस्ति, येन स्वामी सुचिरं जीवति च भगवत्याः पुनः इह ।
(ज) तदा राजा शूद्रको शतम् वर्षाणां पुनर्जीविष्यति।
४. उदाहरणानुगुणं पाठगतानि पदानि अधिकृत्य रिक्तस्थानानि पूरयत।
(उदाहरण के अनुसार पाठ में दिए गए शब्दों को अधिकृत करके रिक्त स्थानों को पूरा कीजिए ।)
यथा – अथैकदा अथ + ‘एकदा
वृत्त्यर्थम् = वृत्ति + ………
कस्मादपि = ……… + अपि
कोऽपि = कः + ……….
राजपुत्रोऽस्मि = ……… + अस्मि
यथेष्टम् = यथा + ……….
वेतनार्पणेन = वेतन + ………..
तदालोक्य = …….. + आलोक्य
ततोऽसौ = तत: + ……….
वर्त्तनार्थिनो = ……… + अर्थिनो
तदवशिष्टं = ……….. + अवशिष्टम्
राजदर्शनादनन्तरं = राजलक्ष्मी: + …………
वेति = ……….. + इति
राजलक्ष्मीरुवाच = राजलक्ष्मी: + …………
चार्द्धं = ……. + अर्धम्
बहिर्नगरादालोकिता = बहि: + ……… + आलोकिता
कापि = ……… + अपि
प्रत्युवाच = प्रति + ……….
स्थास्यामीति = स्थास्यामि + ………
भुजच्छायायां = ………. + छायायाम्
अस्त्यत्र = अस्मि + ………
कश्चिदुपयो = …….. + उपायः
उत्तर:
५. अधोलिखितेषु वाक्येषु रक्तवर्णीयपदानि केभ्यः प्रयुक्तानि इति उदाहरणानुगुणं लिखत ।
(निम्नलिखित वाक्यों में लाल रंग के शब्दों का प्रयोग किसके लिए किया गया है, उदाहरण के अनुसार लिखिए |)
यथा – अहं भवतः सेवायां नियोजितः । = राज्ञे
(क) ततः असौ तद्रोदनस्वरानुसरणक्रमेण प्रचलितः ।
(ख) तत् अहम् अपि गच्छामि पृष्ठतोऽस्य ।
(ग) चिरम् एतस्य भुजच्छायायां सुमहता सुखेन निवसामि ।
(घ) सा चातीव दुःसाध्या ।
(ङ) किं ते वर्तनम् ?
उत्तर:
(क) वीरवरः
(ख) शूद्रकः
(ग) राजलक्ष्मी:
(घ) राजलक्ष्मी:
(ङ) वीरवरः
६. अधोलिखितानि वाक्यानि पठित्वा तेन सम्बद्धं श्लोकं पाठात् चित्वा लिखत ।
(निम्नलिखित वाक्यों को पढ़िए और पाठ से संबंधित श्लोक चुनकर लिखिए |)
(क) राजलक्ष्मीः वदति यत् – यदि वीरवरः स्वस्य सर्वप्रियं वस्तु त्यजति तदा सा पुनः शूद्रकस्य समीपे स्थास्यति ।
(ख) राजा शूद्रकः प्रथमं वीरवरस्य वृत्त्यर्थं प्रार्थनां न स्वीकरोति ।
(ग) एकदा कोऽपि वीरवरः नाम राजपुत्रः वृत्तिं प्राप्तुं राज्ञः शूद्रकस्य समीपं गच्छति ।
(घ) सः तस्य कर्त्तव्यनिष्ठां साक्षात् पश्यति ।
(ङ) राजा मन्त्रिणां मन्त्रणया वीरवराय वृत्तिं यच्छति ।
उत्तर:
(क) यदि त्वया स्वस्य सर्वतः प्रियं वस्तु सहासवदनेन भगवत्यै सर्वमङ्गलायै उपहारः क्रियेत, तदा पुनर्जीविष्यति राजा शूद्रकों वर्षाणां शतम् ।
(ख) देव! दिनचतुष्टयस्य वेतनार्पणेन प्रथमं परीक्ष्यतां स्वरूपमस्य वेतनार्थिनो राजपुत्रस्य, किमुपपन्नमेतत् वेतनं न वेत्ति ।
(ग) अथैकदा वीरवरनामा राजपुत्रः वृत्त्यर्थं कस्मादपि देशात् राजद्वारमुपागच्छत्।
(घ) सः राज्ञ राष्ट्रस्य च रक्षणाय स्वप्राणान् इति अर्पितुम् उद्यतः अभवत्।
(ङ) अथ मन्त्रिणां वचनात् ताम्बुलदानेन नियोजितऽसौ राजपुत्रा वीरवरो नरपतिना ।
७. अधोलिखितानां वाक्यानां पदच्छेदं कुरुत।
(निम्नलिखित वाक्यों का पदच्छेद कीजिए ।)
यथा- अथैकदा वीरवरनामा राजपुत्रः वृत्त्यर्थं कस्मादपि देशाद् राजद्वारमुपागच्छत्। अथ एकदा वीरवरनामा राजपुत्रः वृत्त्यर्थं कस्मात् अपि देशात् राजद्वारम् उपागच्छत्।
(क) वृत्त्यर्थमागतो राजपुत्रोऽस्मि ।
(ख) अथैकदा कृष्णचतुर्दश्यामर्धरात्रे स राजा श्रुतवान् करुणरोदनध्वनिं कञ्चन।
(ग) तदहमपि गच्छामि पृष्ठतोऽस्य निरूपयामि च किमेतदिति ।
(घ) अस्त्यत्र कश्चिदुपायो येन भगवत्याः पुनरिह चिरवासो भवति ।
(ङ) एकैवात्र प्रवृत्तिः सा चातीव दुःसाध्या ।
उत्तर:
(क) वृत्त्यर्थम् आगतो राजपुत्रः अस्मि ।
(ख) अथ एकदा कृष्णचतुर्दशम् अर्धरात्रे स राजा श्रुतवान् करुणरोदन ध्वनि कञ्चन।
(ग) तत अहमपि गच्छामि पृष्ठतः अस्य निरूपयामि च किम् एतद् इति ।
(घ) अस्ति यत्र कश्चित् उपायो येन भगवत्याः पुनः इह चिरवासो भवति ।
(ङ) एक एवात्र प्रवृत्तिः सा च अतीव दुःसाध्या ।
योग्यताविस्तारः
1. पाठस्य भावानुगुणम् अत्र केचन श्लोकाः प्रदत्ताः सन्ति। एतान् पठत-
कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविषेच्छतं समाः ।
एवं त्वयि नान्यथेतोऽस्ति न कर्म लिप्यते नरे । (यजुर्वेद: 40.2)
यथा छायातपौ नित्यं सुसम्बद्धौ परस्परम्।
एवं कर्म च कर्ता च संश्लिष्टावितरेतरम् ।। (पञ्चतन्त्रम्)
कार्ये कर्मणि निर्वृत्ते यो बहून्यपि साधयेत् ।
पूर्वकार्याविरोधेन स कार्यं कर्तुमर्हति ।। (वाल्मीकिः रामायणम्)
2. पठत बोधत
जीमूतवाहनस्य कथा
पुरा विदेहनगरस्य शुद्धकेतुः नाम धर्मात्मा राजा आसीत् । तस्य पुत्रः जीमूतवाहनः बाल्यकालाद् एव धर्मनिष्ठः, त्यागशीलः, परोपकाररतः, दीनानुकम्पी च आसीत् । सः स्वेच्छया धर्माचरणं कर्तुं राज्यं त्यक्त्वा वनं गतवान्।
एकदा सः सागरतीरे भ्रमन्, एकं वृद्धं नागं विलोकयति, यः अत्यन्तं दुःखितः आसीत्। जीमूतवाहनः तं पृष्टवान् – ‘किं कारणं भवतः दुःखस्य?”
नाग:- ‘हे राजपुत्र! अस्माकं नागकुलं गरुडेन खाद्यते। प्रतिदिनं एकः नागः तस्मै दातव्यः भवति । अद्य मम पुत्रस्य शङ्ङ्खचूडस्य क्रमः अस्ति । अहं कुलविहीनः भविष्यामि इति कारणेन दुःखितोऽस्मि ।’
(तं दुःखितं दृष्ट्वा जीमूतवाहनः अत्यन्तं द्रवितचित्तः जातः। पश्चात् विचिन्त्य)
जीमूतवाहनः उक्तवान्– ‘यदि मम शरीरं गरुडस्य क्षुधार्थं पर्याप्तं स्यात्, तर्हि अहं तस्य स्थाने स्वदेहं दास्यामि ।’ जीमूतवाहनः तं नागं रक्षितुं स्वयं शङ्ङ्खचूडनागस्य रूपं धृत्वा गरुडस्य समीपं गतः। गरुडः तं नागं (जीमूतवाहन्) गृहीत्वा शिलाखण्डे क्षिप्त्वा, भोक्तुं आरब्धवान्। गरुडस्य भोजनकाले जीमूतवाहनः किमपि कष्टं न दर्शितवान्। अत्यन्तं सहिष्णुतया तत्र निश्चलः स्थितवान्। निर्विकारचित्तं तं दृष्ट्वा गरुडः अचितन्यत्- ‘एषः न कोऽपि सामान्यः नागः, यः स्वमृत्युसमयेऽपि ईदृशं धैर्यं धारयति ।’ ततः सः भोजनात् विरम्य तस्य वास्तविकं परिचयं ज्ञातुम् इष्टवान्। सर्वं वृत्तान्तं ज्ञात्वा तस्य साहसं, कारुण्यं, परोपकारभावनां च दृष्ट्वा तं साधुवादेन सह मुक्तवान्। सः ‘नागवंशस्य हननात् विरंस्ये’ इति प्रतिज्ञामपि कृतवान्।
परोपकाराय फलन्ति वृक्षाः परोपकाराय वहन्ति नद्यः ।
परोपकाराय दुहन्ति गावः परोपकारार्थमिदं शरीरम् ॥
परियोजनाकार्यम्
१. कर्त्तव्यनिष्ठाम् अधिकृत्य दश सूक्तीनां श्लोकानां का सङ्ग्रहणं कुरुत।
२. अस्य पाठस्य कृते कानिचन नूतनानि शीर्षकाणि लिखत।