For quick revisions, Sanskrit Class 8 Notes and NCERT Class 8 Sanskrit Chapter 12 Hindi Translation Summary Explanation Notes सम्यग्वर्णप्रयोगेण ब्रह्मलोके महीयते is a highly effective tool.
Sanskrit Class 8 Chapter 12 Hindi Translation सम्यग्वर्णप्रयोगेण ब्रह्मलोके महीयते Summary
सम्यग्वर्णप्रयोगेण ब्रह्मलोके महीयते Meaning in Hindi
Class 8 Sanskrit Chapter 12 Summary Notes संगच्छध्वं संवदध्वम्
मनुष्य अपने मन के भावों, विचारों का आदान-प्रदान पाठ का सार जिस माध्यम से करता है, वह भाषा कही जाती है। यदि इस माध्यम में शब्दों तथा वर्णों के उच्चारण में स्पष्टता न हो या गलत उच्चारण हो जाए, तो अर्थ का अनर्थ भी हो सकता है। प्रस्तुत पाठ में इंद्र और वृत्तासुर की कहानी के माध्यम से भाषा में उच्चारण की स्पष्टता का महत्त्व बताते हुए शब्दों और वर्णों के सम्यक् प्रयोग पर बल दिया गया है। जो व्यक्ति उच्चारण के साथ-साथ व्याकरण की शुद्धता पर भी ध्यान देता है, वह समाज में सम्मान प्राप्त करता है। यदि इसका ध्यान नहीं रखा जाता है, तो हम किसी के भी समक्ष हँसी के पात्र बन सकते हैं।

पाठस्य परिचय
हिमानी – नमस्ते आचार्य ! अद्य वयम् एकां कथां श्रोतुम् इच्छामः। कृपया कथां श्रावयति वा महोदय !
शिक्षकः – नमस्ते छात्राः ! भवतां मनोरञ्जनार्थम् आदौ कथाश्रवणम्। अनन्तरं पाठनम् ।
यज्ञः – यज्ञैः पुण्यं प्रजायते, न हि यज्ञसमं तपः ।। यज्ञेन वर्धते नित्यं राष्ट्रं च लोकरक्षणम्।।
राष्ट्रभक्तिः – राष्ट्रभक्तः सदा पूज्यः।।
राष्ट्रस्य पालनं श्रेष्ठं राष्ट्ररक्षणं परं तपः।।
वीररसः – प्रवीरो धीमतो नित्यं यशसे जीवति क्षितौ।। तर्हि सावधानं शृण्वन्तु ।
देवानां राजा इन्द्रः, असुराणां च राजा आसीत् वृत्रासुरः। देवानाम् असुराणां च मध्ये सर्वदा वैरभावः भवति एव । स्वस्य बलं वर्धयितुम् इन्द्रं जेतुं च वृत्रासुरः यज्ञं कारितवान् । यज्ञे आहुतिमन्त्रः आसीत् – ‘इन्द्रशत्रुर्वर्धस्व’ इति । यज्ञावसाने वृत्रासुरो बली भूत्वा जनान् पीडयिष्यति इति विचार्य ऋत्विजः मन्त्रे स्वरं परिवर्तितवन्तः । स्वरपरिवर्तनेन अर्थः परिवर्तितः । परिणामतः वृत्रासुरस्य स्थाने इन्द्रस्य बलं वर्धितम्। बलवान् इन्द्रः वज्रेण वृत्रासुरं मारितवान्।
यागबलिः – यज्ञैः पुण्यं प्रजायते, न हि यज्ञसनं तपः ।। यज्ञेन वर्धते नित्यं राष्ट्रं च लोकरक्षणम्।।
राष्ट्रभक्तिः – राष्ट्रभक्तः सदा पूज्यः।।
राष्ट्रस्य पालनं श्रेष्ठं राष्ट्ररक्षणं परं तपः।।
वीररसः – प्रवीरो धीमतो नित्यं यशसे जीवति क्षितौ।।
हिमानी – बहु सुन्दरी कथा महोदय ! तर्हि वयमपि पठनकाले भाषणकाले च स्पष्टं शुद्धं च उच्चारणं कुर्मः ।
शिक्षकः – त्वं यथार्थं भाषसे हिमानि ! शुद्धोच्चारणस्य सन्दर्भे एव अधुना एतं विषयं पठामः ।
शब्दार्थाः
- आदौ = पहले,
- प्रजायते = प्राप्त होना,
- तपः = तपस्या,
- धीमता = बुद्धिमान,
- क्षितौ = पृथ्वी पर,
- वर्धयितुम् = बढ़ाने के लिए,
- प्रवीरो = नायक,
- यथार्थ = सत्य,
- अधुना = अब।

पाठ का परिचय
अनुवाद
हिमानी – नमस्ते आचार्य ! आज हम एक कहानी सुनना चाहते हैं। कृपया हमें एक कहानी सुनाइए, श्रीमान !
शिक्षक – नमस्ते छात्रों! आपके मनोरंजन के लिए पहले कहानी सुना रहा हूँ, इसके बाद अध्यापन (शिक्षण) भी है।
यज्ञ – यज्ञ पुण्य की प्राप्ति होती है, क्योंकि यज्ञ के समान कोई तपस्या नहीं है। यज्ञ से राष्ट्र की सदैव वृद्धि होती है और प्रजा की रक्षा होती है।
राष्ट्रभक्ति – राष्ट्रभक्त सदा पूजनीय होते हैं। राष्ट्र का पालन श्रेष्ठ कार्य है और राष्ट्र की रक्षा सबसे बड़ी (श्रेष्ठ) तपस्या है।
वीर रस – एक बुद्धिमान वीर नायक जो यश के लिए पृथ्वी पर रहता है।
तो ध्यान से सुनो
इंद्र देवताओं के राजा थे और वृत्रासुर दैत्यों का राजा । देवताओं और दैत्यों में सदैव शत्रुता रहती है। वृत्रासुर ने अपनी शक्ति बढ़ाने और इंद्र को जीतने के लिए एक यज्ञ किया। यज्ञ का मंत्र था- ‘इन्द्रशत्रुर्वर्धस्व’ | यज्ञ के अंत में पुरोहितों ने याह सोचकर मंत्र में अपनी आवाज (स्वर) बदल दी कि वृत्रासुर शक्तिशाली हो जाएगा और लोगों को पीड़ा देगा। स्वर में परिवर्तन से मंत्र का अर्थ बदल गया। परिणामस्वरूप, वृत्रासुर के स्थान पर इंद्र की शक्ति बढ़ गई। पराक्रमी इंद्र ने अपने वज्र से वृत्रासुर का वध कर दिया।
यागबलि – यज्ञ से पुण्य की प्राप्ति होती है, क्योंकि यज्ञ के समान कोई तपस्या नहीं है। यज्ञ करने से राष्ट्र की सदैव वृद्धि होती है और प्रजा की रक्षा होती है।
राष्ट्रभक्ति – राष्ट्रभक्त सदा पूजनीय होते हैं। राष्ट्र का पालन श्रेष्ठ कार्य है और राष्ट्र की रक्षा सबसे बड़ी (श्रेष्ठ) तपस्या है।
वीर रस – एक बुद्धिमान वीर नायक जो यश के लिए पृथ्वी पर रहता है।
हिमानी – बहुत सुंदर कहानी है, श्रीमान ! इसलिए हमें भी पढ़ते और बोलते समय स्पष्ट और शुद्ध उच्चारण करना चाहिए ।
शिक्षक – तुम सही बोल रही हो हिमानी ! आइए शुद्ध उच्चारण के संदर्भ में अब इस विषय को पढ़ें।
Class 8 Sanskrit Chapter 12 Hindi Translation सम्यग्वर्णप्रयोगेण ब्रह्मलोके महीयते
1. यद्यपि बहु नाधीषे तथापि पठ पुत्र व्याकरणम्।
स्वजनः श्वजनो माभूत् सकलं शकलं सकृत् शकृत्।।1।।
शब्दार्थाः
बहु = अधिक,
नाधीषे (नं + अधीषे) = नहीं पढ़ो,
स्वजनः = परिजन परिवारजन,
श्वजनः = कुत्ता,
सकल = संपूर्ण,
शकल = खंड / टुकड़ा,
सकृत = एक बार,
शकृत् = मल/विष्ठा।
संदर्भ – प्रस्तुत श्लोक हमारी पाठ्य-पुस्तक संस्कृत दीपकम् के द्वादश पाठ ‘सम्यग्वर्णप्रयोगेण ब्रह्मलोके महीयते’ से लिया गया है।
पदच्छेदः – यद्यपि बहु न अधीषे तथापि पठ पुत्र व्याकरणम् स्वजनः श्वजन: मा अभूत् सकलम् शकलम् सकृत् शकृत्।
अन्वयः – पुत्र! यद्यपि बहु न अधीषे तथापि व्याकरणं पठ। येन स्वजन: श्वजन: (इति) सकलं शकलं (इति) सकृत् शकृत् (इति) च मा अभूत् ।
भावार्थ: – अयि पुत्र! यद्यपि भवान् वा बहून् विषयान् पठितुं न पारयति तथापि व्याकरणं तु अवश्यं पठतु । येन उच्चारणसमये स्वजन: (अर्थात् बन्धुः) इत्यस्य स्थाने श्वजन: (अर्थात् शुनकः) इति न भवेत् । एवमेव, सकृत् (अर्थात् एकवारम्) इत्यस्य स्थाने शकृत् (अर्थात् विष्ठा) इति, सकलम् (पूर्णम्) इत्यस्य स्थाने शकलं (खण्डम्) इति दोषपूर्णम् उच्चारणं न भवेत्। अत्र स्वजन: इत्यादीनाम् उदाहरण द्वारा एकस्य वर्णस्य उच्चारणस्य दोषेण कथं समग्रपदस्य अर्थः परिवर्तितः भवति इति दर्शितम्।
अनुवाद – अरे पुत्र ! यदि तुम अनेक विषय न पढ़ सको, फिर भी व्याकरण तो अवश्य पढ़ो। जिससे उच्चारण के समय स्वजन (अर्थात् बंधु) के स्थान पर श्वजन (अर्थात् कुत्ता) न आ जाए। ऐसे ही सकृत् (अर्थात् एक बार) के स्थान पर शकृत् (अर्थात् विष्ठा) और सकल (पूर्ण) के स्थान पर शकल (टुकड़ा) का दोषपूर्ण उच्चारण न हो। यहाँ स्वजन आदि के उदाहरण से यह दर्शाया गया है कि एक वर्ण के उच्चारण के दोष से कैसे समग्र पद का अर्थ परिवर्तित हो जाता है ।
2. व्याघ्री यथा हरेत् पुत्रान् दंष्ट्राभ्यां न च पीडयेत्।
भीता पतनभेदाभ्यां तद्वद् वर्णान् प्रयोजयेत्।।2।।
शब्दार्थाः
व्याघ्री = बाघिन,
हरेत् = ले जाती है,
दंष्ट्राभ्यां = दाँतों से
पीडयेत् = कष्ट,
भीता = डरी / डरती, पतन- गिरने से,
तद्वत् = वैसे ही (लोग) ।
संदर्भ पूर्ववत् ।
पदच्छेदः – व्याघ्री यथा हरेत् पुत्रान् दंष्ट्राभ्याम् न च पीडयेत् भीता पतनभेदाभ्याम् तद्वद् वर्णान् प्रयोजयेत्।
अन्वयः – यथा पतनभेदाभ्यां भीता व्याघ्री दंष्ट्राभ्यां पुत्रान् हरेत् न च पीडयेत् तद्वत् (जन:) वर्णान् प्रयोजयेत्।
भावार्थः – व्याघ्री स्वशिशुं दन्तैः नयति । तस्याः दन्ताः अतीव तीक्ष्णाः भवन्ति । अतः सा शिशुं तथा न गृह्णाति येन शिशुः क्षतः भवेत् । एवमेव तथा न गृह्णाति येन शिशुः पतेत्। वर्णानाम् उच्चारणम् अपि तथैव कर्त्तव्यम्। वर्णोच्चारणम् अतिकठोररूपेण अतिशैथिल्येन वा न कर्त्तव्यम्।
अनुवाद – जैसे गिरने के भेद से डरी हुई बाघिन दाँतों से पकड़कर अपने पुत्रों को ले जाती है और अपने तीखे दाँतों से पुत्रों को कष्ट नहीं पहुँचाती है, वैसे ही लोगों को अधिक कठोरता और अधिक शिथिलता का ध्यान रखते हुए वर्णों को प्रयोग में लेना चाहिए।
3. एवं वर्णाः प्रयोक्तव्या नाव्यक्ता न च पीडिताः ।
सम्यग्वर्णप्रयोगेण ब्रह्मलोके महीयते ।। 3 ।।
शब्दार्थाः
प्रयोक्तव्या (प्र + युज् + तव्यत्) = प्रयोग करने चाहिए,
नाव्यक्ता (न + अव्यक्ता) = अस्पष्ट न हो,
ब्रह्मलोके = संसार में / पृथ्वी पर,
महीयते = सम्मान प्राप्त करता है।
संदर्भ – पूर्ववत् ।
पदच्छेदः – एवं वर्णाः प्रयोक्तव्याः न अव्यक्ताः न च पीडिताः सम्यग् वर्णप्रयोगेण ब्रह्मलोके महीयते ।
अन्वयः – एवम् अव्यक्ताः पीडिताः च वर्णाः न प्रयोक्तव्याः। सम्यक् वर्णप्रयोगेण (सः) ब्रह्मलोके महीयते ।
भावार्थः – वर्णानाम् उच्चारणसमये इदम् अवधेयं यत् वर्णाः स्पष्टतया स्वाभाविकरूपेण च उच्चारणीयाः । एतेन श्रोता वक्तुः भावान् सम्यक्तया अवगच्छति। एवं सावधानम् उच्चारणशीलः समाजे सम्मानं प्राप्नोति ।
अनुवाद – इस प्रकार वर्णों का उच्चारण करते समय ध्यान रखना चाहिए कि वर्ण स्पष्ट और स्वाभाविक रूप से उच्चारित किए जाएँ, जिससे सुनने वाला कहने वाले के भावों को सही प्रकार से समझ सके । इस प्रकार जो सावधानी से वर्णों का सही प्रकार से प्रयोग करता है, वह संसार में (पृथ्वी पर ) सम्मान प्राप्त करता है।
4. माधुर्यमक्षरव्यक्तिः पदच्छेदस्तुः सुस्वरः ।
धैर्यं लयसमर्थं च षडेते पाठका गुणाः ।। 4 ।।
शब्दार्थाः
माधुर्यम् = मधुरता से युक्त,
पदच्छेद = पदों का विच्छेद,
लयसमर्थं = गति का ध्यान,
पाठक = पढ़ने वाला ।
संदर्भ – पूर्ववत् ।
पदच्छेदः – माधुर्यम् अक्षरव्यक्ति: पदच्छेदः तु सुस्वरः धैर्यं लयसमर्थं च षट् एते पाठका गुणाः ।
अन्वयः – माधुर्यम् अक्षरव्यक्तिः पदच्छेदः तु सुस्वरः धैर्यं लयसमर्थं च एते षट् पाठकाः गुणा: (भवन्ति) ।
भावार्थः – मधुरेण स्पष्टम् उच्चारणम्, अपेक्षितस्थाने पदच्छेदः, सर्वेषां श्रवणयोग्येन समुचितस्वरेण कथनम्, सन्देहं विना पठनाय धैर्यं, विषये च तल्लीनता इति एते उत्तमस्य पाठकस्य षड् गुणाः भवन्ति । पठनम् इति कौशलं सम्पादयितुं वयम् एतान् गुणान् वर्धयामः ।
अनुवाद – मधुरता, स्पष्ट उच्चारण, जहाँ आवश्यक हो उस स्थान पर पद विच्छेद, सब सुन सके ऐसे समुचित स्वर से बोलना, बिना संदेह पढ़ने के लिए धैर्य और विषय में ध्यान (तल्लीनता) ये छ: उत्तम | पाठक के गुण हैं। पठन कौशल को बनाने के लिए हमें इन गुणों में | वृद्धि करनी चाहिए |

5. गीती शीघ्री शिरः कम्पी तथा लिखितपाठकः ।
अनर्थज्ञोऽल्पकण्ठश्च षडेते पाठकाधमाः । ।5।।
शब्दार्थाः
गीति = गीत के समान,
शिरः-कम्पी = सिर काँपना,
अनर्थज्ञः = अर्थ जाने बिना,
अल्पकण्ठः = धीमे स्वर से ।
संदर्भ – पूर्ववत् ।
पदच्छेदः – गीती शीघ्री शिरःकम्पी तथा लिखितपाठकः अनर्थज्ञः अल्पकण्ठः च षट् एते पाठकाधमाः ।
अन्वयः – गीती शीघ्री शिरः कम्पी लिखितपाठकः अनर्थज्ञः अल्पकण्ठः च एते षट् पाठकाधमाः भवन्ति ।
भावार्थः – यः जनः गीतगानम् इव पठति, शीघ्रं शीघ्रं वेगेन वा पठति, मस्तकदोलनं कृत्वा पठति, यः जनः लिखित्वा – लिखित्वा पठति, अर्थबोधं विना पठति, मन्दस्वरेण पठति सः अधमपाठकः इति उच्यते । अतः पठनकाले वयम् एतान् दोषान् परिष्कृत्य पठामः चेत् आदर्शपाठकाः भवामः ।
अनुवाद – जो लोग गीत गाने के समान पढ़ते हैं, तेज-तेज गति से पढ़ते हैं, सिर काँपते (हिलाले) हुए पढ़ते हैं, लिख-लिख कर पढ़ते हैं, अर्थ जाने बिना पढ़ते हैं, धीमे स्वर में पढ़ते हैं, ये अधम पाठकों के छ: गुण हैं। इसलिए पढ़ते समय हमें इन दोषों को दूर करते हुए पढ़ना चाहिए, ताकि हम आदर्श पाठक हों।
वयं शब्दार्थान् जानीमः
अत्र इदम् अवधेयम्
‘शिक्षा-कल्प-व्याकरण- निरुक्त – छन्दः ज्योतिषम्’ इति षट् वेदाङ्गानि सन्ति।
वेदाङ्गानि
- शिक्षा
- शिक्षाग्रन्थेषु वर्णानाम् उच्चारणविधिः, स्वराः, वर्णिताः सन्ति ।
- कल्पः
- कल्पग्रन्थेषु यज्ञादीनां क्रियाविधेः वर्णनम् अस्ति।
- व्याकरणम्
- व्याकरणग्रन्थेषु भाषायाः नियमाः सन्ति ।
- निरुक्तम्
- अस्मिन् शास्त्रे शब्दानां व्युत्पत्तिः वर्तते ।
- छन्दः
- अस्मिन् शास्त्रे मात्रा – ताल-इत्यादिदृष्ट्या गायनसम्बद्धं वर्णनम् अस्ति।
- ज्योतिषम्
- अस्मिन् शास्त्रे सूर्य-चन्द्र- इत्यादीनां नक्षत्राणां गतेः एवं तेषां प्रभावस्य वर्णनम् अस्ति ।