For quick revisions, Sanskrit Class 8 Notes and NCERT Class 8 Sanskrit Chapter 4 Hindi Translation Summary Explanation Notes प्रणम्यो देशभक्तोऽयं गोपबन्धुर्महामनाः is a highly effective tool.
Sanskrit Class 8 Chapter 4 Hindi Translation प्रणम्यो देशभक्तोऽयं गोपबन्धुर्महामनाः Summary
प्रणम्यो देशभक्तोऽयं गोपबन्धुर्महामनाः Meaning in Hindi
Class 8 Sanskrit Chapter 4 Summary Notes प्रणम्यो देशभक्तोऽयं गोपबन्धुर्महामनाः
इस पाठ में ओडिशा के महान स्वतंत्रता सेनानी और समाजसेवी आचार्य प्रफुल्लचंद्र गोपबंधु दास के जीवन व कार्यों का वर्णन है। वे सदैव दरिद्रों, बाढ़ पीड़ितों और निरक्षरों की सेवा में लगे रहते थे। उन्होंने मुफ्त शिक्षा, वस्त्र व भोजन उपलब्ध कराया और समाज सुधार हेतु पत्रिका समाज की स्थापना की। वे स्वतंत्रता संग्राम में सक्रिय भाग लेते हुए जेल भी गए तथा कई प्रेरणादायक ग्रंथों की रचना की। उन्हें अपने त्याग, सेवा और राष्ट्रप्रेम के कारण उत्कलमणि की उपाधि मिली।

पाठस्य परिचय
(एकदा जलप्लावपीडितानां साहाय्यार्थं शिक्षकाः छात्राश्च सभागारे चर्चां कुर्वन्ति।)
शिक्षकः – नमस्ते छात्रा : ! ह्यस्तनीं वार्तां श्रुतवन्तः किम् ?
हिमानी – नमो नमः आचार्य ! ओडिशा – राज्यस्य केन्द्रापडा – जनपदे महानद्यां भयङ्करः जलप्लावः सम्भूतः । जलप्लावेन तत्र महती हानिः सञ्जाता।
शिक्षकः – आम्, हिमानि ! त्वं सत्यं वदसि । जलप्लावेन वासगृहाणि नष्टानि, केचित् अस्वस्था: चिकित्सालये मृत्युना सह युध्यन्ते । अन्ये च अनाहारेण कष्टं सहन्ते । बहवः गृहपालिताः पशवोऽपि नदीस्रोतसा प्रवाहिताः मृताश्च ।
अशोकः – महोदय ! ते सम्प्रति अतिदुःखिताः भवेयुः खलु ?
शिक्षकः – सत्यम्, अशोक् ! ते सर्वे अतिदुःखेन जीवन्ति । अस्माभिः एतादृशानां दुःखितानां सहायता करणीया । यथा उत्कलमणिः गोपबन्धुः जलप्लावपीडितानाम् अकुण्ठं सेवां कृत्वा अद्यापि जनमानसेषु समादृतोऽस्ति ।
हिमानी – महोदय ! एषः गोपबन्धुः कः ?
शिक्षकः – भवन्तः सर्वे एतत् चित्रं पश्यन्तु । एषः अस्ति दीनबन्धुः गोपबन्धुः । सम्प्रति वयं तस्य विषये जानीमः ।

शब्दार्थाः
- जलप्लावपीडितानां = बाढ़ पीड़ितों का,
- सञ्जाता = हुई है,
- नष्टानि = नष्ट हुए,
- युध्यन्ते = युद्ध लड़ रहे हैं,
- अनाहारेण = भोजन न करने से,
- नदीस्रोतसा = नदी के प्रवाह से,
- अकुण्ठं = आग्रहपूर्वक,
- समादृतः = सम्मानित ।
पाठ का परिचय
अनुवाद – (एक बार बाढ़ पीड़ितों की सहायता के लिए शिक्षक और छात्र सभागार में चर्चा करते हैं ।)
शिक्षक – नमस्ते छात्रों ! क्या आपने वार्ता ( खबर) सुनी?
हिमानी – प्रणाम आचार्य ! ओड़िशा राज्य के केंद्रपड़ा जिले में महानदी में भयंकर बाढ़ उत्पन्न हुई। बाढ़ से वहाँ महान हानि हुई है।
शिक्षक – हाँ, हिमानी ! तुम सत्य बोल रही हो। बाढ़ से लकड़ी के घर नष्ट हो गए, कुछ अस्वस्थ चिकित्सालये में मृत्यु के साथ युद्ध लड़ रहे हैं और अन्य भोजन न करने से (भूखे) कष्ट सहन कर रहे हैं। अनेक घर में पाले हुए पशु भी नदी के प्रवाह में बह गए और मर गए।
अशोक – महोदय ! वे इस समय बहुत दुःखी होंगे ?
शिक्षक – सत्य, अशोक! वे सभी अत्यधिक दुःख से जीवित हैं। हमारे द्वारा इन दुखियों की सहायता करनी चाहिए। जैसे उत्कलमणि (एक उपाधि) गोपबंधु बाढ़ पीड़ितों की आग्रहपूर्वक सेवा करके आज भी लोगों के मन में सम्मानित है।
हिमानी – महोदय ! ये गोपबंधु कौन हैं?
शिक्षक – आप सभी यह चित्र देखो । ये हैं, दीनबंधु गोपबंधु। अब हम उनके विषय में जानेंगे।

Class 8 Sanskrit Chapter 4 Hindi Translation प्रणम्यो देशभक्तोऽयं गोपबन्धुर्महामनाः
1. एकदा आचार्यहरिहरदासः सत्यवादि-वनविद्यालयस्य सर्वान् अध्यापकान् भोजनाय आमन्त्रितवान् । आमन्त्रिताः सर्वे अतिथयः हस्तपादं क्षालयित्वा आसनेषु उपविष्टवन्तः । बहूनि सुस्वादूनि व्यञ्जनानि कदलीपत्रेषु परिवेषितानि । हसन् गोपबन्धुरवदत् – अरे !
“भोजनस्यातिदौर्लभ्यं जीवनाय सुखप्रदम् ।
तदर्थं भोजनं कुर्याः मा शरीरे दयां कुरु ।।”
एतच्छ्रुत्वा सर्वे उच्चैः हसितवन्तः । तदानीमेव बहिः कश्चन करुणध्वनिः गोपबन्धोः कर्णयोः अगुञ्जत्-
“मातः, मातः ! बुभुक्षितोऽस्मि, कृपया किञ्चित् भोजनं देहि । दिनत्रयात् किमपि न भुक्तम् । भोजनं देहि मातः ! भोजनं देहि । आँ आँ …….. इति क्रन्दनध्वनिं श्रुत्वैव दयाविगलितहृदयः गोपबन्धुः अश्रुपूर्णनयनोऽभवत्। किमपि अविचिन्त्य झटिति स्वस्मै परिवेषितं भोजनं हस्ते गृहीत्वा बहिरागतवान् । भिक्षुकञ्च तद्भोजितवान् ।
शब्दार्थाः
उपविष्टवन्तः = बैठे,
बहनि = बहुत,
सुस्वादूनि = स्वादिष्ट,
व्यञ्जनानि = भोजन,
कदलीपत्रेषु = केले के पत्ते पर,
परिवेषितानि = परोसा,
दौर्लभ्यं = कष्ट से प्राप्त किया गया,
अगुञ्जत् = गूँजी,
श्रुत्वैव = सुनकर,
झटिति = जल्दी से।
संदर्भ – प्रस्तुत गद्यांश हमारी पाठ्य-पुस्तक संस्कृत दीपकम् के ‘प्रणम्यो देशभक्तोऽयं गोपबन्धुर्महामनाः’ पाठ से उद्धृत है।
अनुवाद – एक बार आचार्य हरिदास ने सत्यवादी वनविद्यालय के सभी अध्यापकों को भोजन के लिए आमंत्रित किया। आमंत्रित सभी अतिथि हाथ-पैर धोकर आसन पर बैठे। बहुत स्वादिष्ट भोजन केले के पत्ते पर परोसा । हँसते हुए गोपबन्धु ने कहा-अरे !
“जीवन के लिए सुख देने वाला भोजन कठिनता से प्राप्त किया गया है। इसलिए भोजन करना चाहिए, शरीर पर दया मत करो।”
यह सुनकर सभी जोर से हँसे । उसी समय बाहर कोई करुण ध्वनि गोपबंधु के कानों में गूँजी (सुनाई दी) ।
“माता, माता! मैं भूखा हूँ, कृपया थोड़ा भोजन दो । तीन दिन से कुछ भी नहीं खाया। माता भोजन दो। भोजन दो। आँ आँ
इस प्रकार करुण ध्वनि सुनकर दया से द्रवित हृदय वाले गोपबंधु की आँखे अश्रुपूर्ण हो गई। कुछ सोचकर (वे) शीघ्रता से अपना परोसा हुआ भोजन हाथ में लेकर बाहर आ गए और (उन्होंने) भिक्षुक को भोजन कराया।

2. असौ महान् समाजसेवकः आसीत् गोपबन्धुदासः । असौ सत्यवादि-वनविद्यालयस्य अध्यापकः, प्रसिद्धेषु पञ्चमित्रेषु अन्यतमः स्वतन्त्रतासङ्ग्रामी चासीत् । ओडिशाराज्यस्य पुरीजनपदस्य साक्षीगोपालसमीपे सुआण्डो-ग्रामे जन्म लब्धवान् । अध्ययनकालादेव स दरिद्राणां रोगिणां च सेवामकरोत् । सत्यवादि-वनविद्यालये स छात्रान् निःशुल्कम् अपाठयत् । निरक्षरतादूरीकरणाय सः सततं यतते स्म। कार्पासवस्त्रनिर्माणाय सः स्वयमेव सूत्रप्रस्तुतिमकरोत् । जन्मभूमेः दुर्दशामवलोक्य स सर्वदा चिन्ताकुलो भवति स्म । महात्मगान्धेः प्रेरणया भारतीयस्वतन्त्रतान्दोलने गोपबन्धुः भागं गृहीतवान्। सः वर्षद्वयं यावत् कारावासं प्राप्तवान् ।
कारागारे निवसन्स: ‘बन्दीर आत्मकथा’, ‘कारा – कविता’, ‘धर्मपद’, ‘गो-माहात्म्य’, ‘नचिकेता – उपाख्यान’ इत्यादीनि बहुप्रेरणादायी पुस्तकानि ओडिआभाषया विरचितवान् । सर्वदा स्वदेशस्यैव वस्त्राणां वस्तूनां च उपयोगं कृतवान् । मरणासन्नं स्वपुत्रमपि विहाय जलप्लावपीडितान् भारतमातुः सहस्रशः पुत्रान् उद्धर्तुं गृहात् बहिः निर्गतः समाजमसेवत च । देशसेवातत्परस्य गोपबन्धुवर्यस्य प्रसिद्धं प्रेरणादायकं वचनमधुनापि जनमानसेषु राष्ट्रभक्तिं जागरयति ।
शब्दार्थाः
पञ्चमित्रेषु = पाँच मित्रों में,
अन्यतमः = श्रेष्ठ,
स्वतन्त्रतासङ्ग्रामी = स्वतंत्रता सेनानी,
निःशुल्कम् = निःशुल्क,
यतते स्म = प्रयत्न किया,
चिन्ताकुलः = चिंता से व्याकुल,
कारावासं = जेल,
विहाय = छोड़कर,
सहस्रशः = हजार,
तत्परस्य = देश सेवा में तत्पर ।
संदर्भ – पूर्ववत् ।
अनुवाद – ये महान समाज सेवक गोपबंधु दास थे। ये सत्यवादी वनविद्यालय के अध्यापक, प्रसिद्ध पाँच मित्रों में श्रेष्ठ स्वतंत्रता सेनानी थे उड़ीसा राज्य के पुरी जनपद के साक्षी गोपाल के पास में सुआंडो गाँव में इनका जन्म हुआ । अध्ययन काल से ही उन्होंने दरिद्र और रोगियों की सेवा की । सत्यवादी वनविद्यालय में उन्होंनें छात्रों को निःशुल्क पढ़ाया। निरक्षरता को दूर करने के लिए उन्होंने निरंतर प्रयत्न किए। उन्होंने स्वयं ही सूती वस्त्र निर्माण के लिए धागा (सूत्र) प्रस्तुत किया। जन्मभूमि की दुर्दशा को देखकर वे हमेशा चिंता से व्याकुल रहते थे। महात्मा गाँधी की प्रेरणा से भारतीय स्वतंत्रता आंदोलन में गोपबंधु ने भाग लिया। वे दो वर्षों तक जेल में रहे।
जेल में रहते हुए, (उन्होंने) ‘बंदीर – आत्मकथा’, ‘कारा कविता’, ‘धर्मपद’, ‘गो-माहात्म्य’, ‘नचिकेता उपाख्यान’ आदि बहुत-सी प्रेरणादायक पुस्तकें उड़िया भाषा में लिखीं। हमेशा (उन्होंने) अपने देश के कपड़े तथा वस्तुओं का उपयोग किया। मरने की अवस्था वाले अपने पुत्र को भी छोड़कर बाढ़ से पीड़ित भारत माता के हजारों पुत्रों को बचाने के लिए (वे) घर से निकल पड़े और समाज की सेवा की। देश – सेवा में समर्पित गोपबंधु के प्रसिद्ध प्रेरक वचन आज भी लोगों के मन में देश भक्ति को जगाते हैं।

3. स्वदेशभूमौ मम लीयतां तनुः,
स्वदेशलोकास्तदनु प्रयान्तु नु।
स्वराज्यमार्गे यदि गर्तमालिका,
ममास्थिमांसैः परिपूरितास्तु सा ।।
मिशु मोर देह ए देश माटिरे,
देशवासी चालि जाआन्तु पिठिरे,
देशर स्वराज्य पथे जेते गाड,
पुरु तहिँ पडि मोर मांस हाड ।।
भावार्थ:-
स्वदेशस्य भूमिभागे मम शरीरं विलीनं भवतु ।
देशवासिनः मम अनुसरणं कुर्वन्तु । देशस्य स्वतन्त्रतानिमित्तं
यत्र-यत्र प्रतिबन्धकाः गर्ताः सन्ति,
ते सर्वे गर्ताः मम अस्थिभिः मांसैश्च परिपूर्णाः भवन्तु ।
असौ सत्यवादि-वनविद्यालयस्य, दरिद्रनारायणसेवा-सङ्घस्य, सत्यवादि-मुद्रणालयस्य, समाजः इति दैनिक – वार्तापत्रस्य च प्रतिष्ठाता आसीत्। ‘समाज:’ इति दिनपत्रिका शताधिकवर्षेभ्यः अधुनापि प्रतिदिनं प्रकाश्यते । समाजसेवायै देशसेवायै च तस्य असीमं त्यागमनुभवन् वैज्ञानिक: आचार्य: प्रफुल्लचन्द्ररायः गोपबन्धुम् ‘उत्कलमणिः’ इति उपाधिना सम्मानितवान्।
“उत्कलमणिरित्याख्यः प्रसिद्धो लोकसेवकः ।
प्रणम्यो देशभक्तोऽयं गोपबन्धुर्महामनाः।।”
शब्दार्थाः
लीयताम् = विलीन हो जाएँ,
प्रयान्तु = चलें,
गर्तमालिका = गड्ढ़ों की श्रृंखला,
अस्थिमांसैः = हड्डी और मांस से,
दैनिक वार्तापत्रस्य = दैनिक समाचार पत्र का,
असीमम् = अपार,
उत्कलमणिः = उत्कल की मणि (एक उपाधि),
सम्मानितवान् = सम्मानित किया,
लोकसेवकः = समाज सेवक,
महात्मनाः = उच्च विचार वाला ।
संदर्भ – पूर्ववत् ।
अनुवाद – मेरा शरीर मेरे ही देश की मिट्टी में विलीन हो जाए और मेरे ही देश के लोग उसका अनुसरण करें। मेरे राज्य के मार्ग में यदि गड्ढ़ों की माला हो, तो उसे मेरी हड्डियों और मांस से भर दें।
ये सत्यवादी वन विद्यालय की, दरिद्र नारायण सेवा संघ का, सत्यवादी मुद्रणालय का और दैनिक समाचार पत्र समाज के संस्थापक थे। दैनिक समाचार पत्र ‘समाज’ सौ वर्षों से भी अधिक समय से प्रतिदिन प्रकाशित होता आ रहा है। समाज और देश सेवा के लिए उनके असीम त्याग को अनुभव कर वैज्ञानिक आचार्य प्रफुल्लचंद्र राय ने गोपबंधु को ‘उत्कलमणि’ उपाधि से सम्मानित किया ।
“उत्कलनाम से प्रसिद्ध इस लोक सेवक और देशभक्त ‘गोपबंधु’ महोदय को प्रणाम करता हूँ ।”

अत्र इदम् अवधेयम्
पूर्वरूपसन्धिः पदस्य अन्ते यदा ‘ए’कारः अथवा ‘ओ’कार: भवति, तदनन्तरम् अग्रिमपदस्य प्रथमवर्णः ‘अ’ कारः भवति तदा पूर्वरूपसन्धिः भवति । तत्र ‘अ’कारस्य स्थाने ‘S’ इति अवग्रहचिह्नस्य प्रयोगः भवति ।
उदाहरण- देशभक्तो + अयम्-देशभक्तोऽयम्
- सर्वे + अपि = सर्वेऽपि
- पशवो + अपि = पशवोऽपि
- बुभुक्षितो + अस्मि = बुभुक्षितोऽस्मि
- अश्रुपूर्णनयनो + अभवत् = अश्रुपूर्णनयनोऽभवत्