Class 8 Sanskrit Chapter 7 Hindi Translation मञ्जुलमञ्जूषा सुन्दरसुरभाषा Summary

For quick revisions, Sanskrit Class 8 Notes and NCERT Class 8 Sanskrit Chapter 7 Hindi Translation Summary Explanation Notes मञ्जुलमञ्जूषा सुन्दरसुरभाषा is a highly effective tool.

Sanskrit Class 8 Chapter 7 Hindi Translation मञ्जुलमञ्जूषा सुन्दरसुरभाषा Summary

मञ्जुलमञ्जूषा सुन्दरसुरभाषा Meaning in Hindi

Class 8 Sanskrit Chapter 7 Summary Notes मञ्जुलमञ्जूषा सुन्दरसुरभाषा

सभी भाषाओं की जननी कही जाने वाली ‘संस्कृत भाषा’ देववाणी, गीर्वाणवाणी और देवभाषा के रूप में जानी जाती है। संस्कृत भाषा विश्व की प्राचीनतम भाषा है। यह सुंदर सुरभाषा मन को हरने वाली (मनोहरा) भाषा है। इस भाषा को सर्वाधिक परिष्कृत, परिशुद्ध भाषा माना गया है। संसार के सर्वाधिक प्राचीन ग्रंथ वेदों की रचना भी संस्कृत में ही हुई है।

संस्कृत साहित्य में अनेक विश्व प्रसिद्ध कवि हुए हैं; जैसे – वाल्मीकि, वेदव्यास, कालिदास आदि । संस्कृत ही भारत की संस्कृति का दर्पण है। संस्कृत अपने विशाल और प्राचीन साहित्य से भारतीय एकता को बढ़ावा देती है और ज्ञान – विज्ञान के क्षेत्र में सहायक होती है। यह वेदों, प्राचीन धर्म-ग्रंथों और धार्मिक संस्कारों की भाषा है।

Class 8 Sanskrit Chapter 7 Hindi Translation मञ्जुलमञ्जूषा सुन्दरसुरभाषा Summary 5

पाठस्य परिचय

अमिता – भगिनि ! अद्य श्रावणी पूर्णिमा अस्ति । वदतु एतस्याः किं वैशिष्ट्यम्?
सुनीता – अहं जानामि अद्य संस्कृतदिवसः अस्ति। वयम् एतम् आसप्ताहम् आचरामः ।
अमिता – सत्यम् । किं भवत्याः विद्यालये संस्कृतदिवसम् अधिकृत्य केषाञ्चन विशिष्टकार्यक्रमाणां योजना कृता ?
सुनीता – आम् ओमिते! मम विद्यालये अनेकेषां कार्यक्रमाणां योजना रचिता ।
अमिता – अहो एवम् ! किं तत्र भवती भागं ग्रहीष्यति ?
सुनीता – आम् ओमिते ! अहं तु गीतगायनप्रतियोगितायां भागं ग्रहीष्यामि ।
अमिता – भगिनि ! अहमपि आगन्तुम् इच्छामि ।
सुनीता – अवश्यम्। अहं भवत्याः कृते अधुना एव निमन्त्रणपत्रं यच्छामि।
अमिता – भगिनि ! तत्र भवती किं गीतं गास्यति ? कृपया मामपि श्रावयतु।
सुनीता – ‘अस्तु अहं गायामि,’ भवती अनुगायतु।

शब्दार्थाः

  • भगिनी = बहन,
  • वदतु = बोलो,
  • अद्य = आज,
  • भवती = आप,
  • अस्तु = ठीक,
  • अनुगायतु = पीछे गाओ।

पाठ का परिचय

अनुवाद
अमिता – बहन! आज श्रावणी पूर्णिमा है। कहो इसकी क्या विशेषता है ?
सुनीता – मैं जानती हूँ, आज संस्कृत दिवस है। हम इसी सप्ताह इसे मनाते हैं।
अमिता – सत्य। क्या आपके विद्यालय में संस्कृत दिवस मनाने के लिए कुछ विशिष्ट कार्यक्रम की योजना की है ?
सुनीता – हाँ अमिता ! मेरे विद्यालय में अनेक कार्यक्रमों की योजना की रचना की गई है।
अमिता – अरे, बिल्कुल! क्या वहाँ आपने भाग लिया ?
सुनीता – हाँ अमिता ! मैंने तो गीत गायन प्रतियोगिता में भाग लिया है।
अमिता – बहन ! मेरी भी आने की इच्छा है।
सुनीता – अवश्य। मैं आपको अभी निमंत्रण-पत्र देती हूँ।
अमिता – बहन ! वहाँ आप कौन- – सा गीत गाओगी? कृपया मुझे भी सुनाओ।
सुनीता – ‘ठीक है, मैं गाती हूँ’, आप भी पीछे गाओ।

Class 8 Sanskrit Chapter 7 Hindi Translation मञ्जुलमञ्जूषा सुन्दरसुरभाषा Summary 6

Class 8 Sanskrit Chapter 7 Hindi Translation मञ्जुलमञ्जूषा सुन्दरसुरभाषा

1. मुनिवरविकसितकविवरविलसित
मञ्जुलमञ्जूषा, सुन्दरसुरभाषा ।
अयि मातस्तव पोषणक्षमता
मम वचनातीता, सुन्दरसुरभाषा।।1।।

शब्दार्थाः
विकसिता = विकसित की गई,
विलसिता = आनंद देने वाली,
मञ्जुला = मन को हरने वाली,
मञ्जूषा = पेटी,
पोषण क्षमता = पोषण की क्षमता,
अतीता = पार हो।
संदर्भ – प्रस्तुत पद्यांश हमारी पाठ्य-पुस्तक दीपकम् के ‘मञ्जुलमञ्जूषा सुन्दरसुरभाषा’ पाठ से उद्धृत है।
पदच्छेदः – मुनिवर-विकसित – कविवर – विलसित – मञ्जुल – मञ्जूषा सुन्दरसुरभाषा । अयि मातः ! तव पोषणक्षमता मम वचनातीता सुन्दरसुरभाषा।
अन्वयः – (त्वं)मुनिवरविकसितकविवरविलसितमञ्जुलमञ्जूषा सुन्दरसुरभाषा(असि) । अयि मातः! तव पोषणक्षमता मम वचनातीता अस्ति ।
भावार्थ: – संस्कृतभाषा अतीव सुन्दरभाषा देवभाषारूपेण च परिचिता अस्ति । मुनयः अस्याः संस्कृतभाषायाः विकासं कृतवन्तः । एषा भाषा भूयिष्ठानां भारतीयभाषाणां तथा विश्वस्य बहूनां भाषाणां च जननी – भाषा (स्रोतो – भाषा) गुरुभाषा ( पूरक – भाषा) वा अस्ति। बहवः कवयः काव्यरचनया अस्याः सौन्दर्यं वर्धितवन्तः । कोमलपदावल्या परिपूर्णां एषा ज्ञानपेटिका अस्ति। संस्कृतभाषा स्वपदावलिभिः अन्याः भाषा: ज्ञानं विज्ञानं च परिपोषयति । संस्कृतभाषायाः गौरवं वर्णनातीतम् अस्ति।
अनुवाद – संस्कृत भाषा बहुत सुंदर भाषा और देवभाषा के रूप में जानी जाती है। मुनियों द्वारा विकसित की गई, आनंद देने वाली, मन को हरने वाली, ज्ञान की पेटी समान, देवताओं की सुंदर भाषा संस्कृत भाषा है। मुनियों ने इस संस्कृत भाषा का विकास किया है। यह विश्व की बहुत भाषाओं की जननी है, जो माता के समान अन्य भाषाओं की पोषण कर्ता है। कोमल वर्णों से परिपूर्ण यह ज्ञान की पेटी है। संस्कृत भाषा अपने पदों से अन्य भाषा के ज्ञान और विज्ञान का पोषण करती है। संस्कृत भाषा का गौरव वर्णन से परे है।

2. वेदव्यास-वाल्मीकि-मुनीनां
कालिदास-बाणादिकवीनाम् ।
पौराणिक – सामान्य जनानां
जीवनस्य आशा, सुन्दरसुरभाषा।।2।।

शब्दार्थाः
मुनीनां = मुनि,
सामान्य जनाः = सामान्य लोग,
जीवनस्य = जीवन का।
संदर्भ – पूर्ववत् ।
पदच्छेदः – वेदव्यास-वाल्मीकि – मुनीनाम् कालिदास – बाणादिकवीनां पौराणिक-सामान्य-जनानां जीवनस्य आशा सुन्दरसुरभाषा ।
अन्वयः – (त्वं) वेदव्यासवाल्मीकिमुनीनां कालिदास-बाणादिकवीनां पौराणिक-सामान्यजनानां जीवनस्य आशा (असि)। त्वं सुन्दरसुरभाषा (असि)।
भावार्थः – संस्कृतभाषा अति रमणीया भाषा अस्ति। वाल्मीकि- वेदव्यास-इत्यादयः मुनयः रामायण-महाभारत- पुराणादीन् ग्रन्थान् रचितवन्तः। कालिदास – बाणभट्ट – प्रभृतयः विशिष्टाः कवयः अपि उपादेयानि काव्यानि रचितवन्तः । प्राचीनकालाद् आरभ्य इदानीं यावत् सामान्यजनानां जीवनं संस्कृतभाषया रचितैः काव्यैः प्रभावितम् अस्ति। संस्कृतभाषा बहूनां लक्ष्याणां प्रापिका अस्ति । अतः संस्कृतभाषा सुन्दरभाषा अस्ति ।
अनुवाद – संस्कृत भाषा अत्यधिक रमणीय भाषा है। वाल्मीकि, वेदव्यास आदि मुनियों ने रामायण, महाभरत, पुराण आदि ग्रंथों की रचना की है। कालिदास, बाणभट्ट आदि कवियों ने भी अनेक काव्यों की रचना की हैं। प्राचीनकाल में प्रारंभ से सामान्य लोगों के जीवन को संस्कृत भाषा द्वारा रचित काव्यों ने प्रभावित किया है। जीवन की आशा स्वरूपा संस्कृत भाषा सुंदर भाषा है।

Class 8 Sanskrit Chapter 7 Hindi Translation मञ्जुलमञ्जूषा सुन्दरसुरभाषा Summary 7

3. श्रुतिसुखनिनदे सकलप्रमोदे
स्मृतिहितवरदे सरसविनोदे।
गति-मति – प्रेरक-काव्यविशारदे
तव संस्कृतिरेषां, सुन्दरसुरभाषा।।3।।

शब्दार्थाः
श्रुतिसुखनिनदे = कर्णप्रिय ध्वनि देने वाली,
सकलप्रमोदे = सभी को आनंद देने वाली,
सरसविनोदे = मधुर विनोद करने वाली, काव्यविशारदे = काव्य करने में पारंगत ।
संदर्भ – पूर्ववत्।
पदच्छेदः – श्रुतिसुखनिनदे सकलप्रमोदे स्मृतिहितवरदे सरसविनोदे गति-मति-प्रेरककाव्यविशारदे तव संस्कृतिः एषा सुन्दरसुरभाषा। अन्वयः हे ! श्रुतिसुखनिनदे ! सकलप्रमोदे ! स्मृतिहितवरदे ! सरसविनोदे ! गति-मति – प्रेरक – काव्यविशारदे ! तव एषा संस्कृति: (अस्ति)। (त्वं) सुन्दरसुरभाषा (असि) ।
भावार्थः – वस्तुतः रमणीया देवत्वविधायिनी संस्कृतभाषा संस्कृतेः जननी सदृशी अस्ति। संस्कृतभाषायाः ध्वनिश्रवणेन सुखं वर्धते, सर्वे जना: आनन्दिताः भवन्ति। संस्कृतभाषा वररूपेण संस्कारजन्यं ज्ञानं प्रयच्छति, सरसं विनोदभावं च प्रकाशयति । मानवजीवने उत्तमां गतिं बुद्धिं च प्रददाति। काव्यशास्त्रपरिपूर्णा संस्कृतभाषा अस्माकं संस्कृतिं रक्षति प्रसारयति च ।
अनुवाद – वस्तुतः देवत्व को धारण करने वाली संस्कृत भाषा जननी के समान है। संस्कृत भाषा के कर्णप्रिय श्रवण से सुख बढ़ता है और सभी लोग आनंदित होते हैं। संस्कृत भाषा वरदान रूप से संस्कार जन्य ज्ञान देती है, सरस और विनोद भाव को प्रकाशित करती है। मानव- जीवन में उत्तम गति और बुद्धि प्रदान करती है। काव्य शास्त्र से परिपूर्ण संस्कृत भाषा हमारी संस्कृति की रक्षा और प्रसार करती है ।

Class 8 Sanskrit Chapter 7 Hindi Translation मञ्जुलमञ्जूषा सुन्दरसुरभाषा Summary 9

4. नवरस-रुचिरालङ्कृति-धारा
वेदविषय- वेदान्त- विचारा ।
वैद्य – व्योम-शास्त्रादि-विहारा
विजयते धरायां, सुन्दरसुरभाषा।।

शब्दार्थाः
नव = नौ,
रुचिराः = आनंद प्रदान करने वाली,
अलङ्कृति धाराः = अलंकारों को धारण करने वाली, व्योम शास्त्रम् = अंतरिक्ष विज्ञान, धरायाम् = धरती पर।
संदर्भ – पूर्ववत् ।
पदच्छेदः – नवरस-रुचिरा अलङ्कृति-धारा वेदविषय- वेदान्त-विचारा। वैद्य-व्योम-शास्त्रादि- विहारा विजयते धरायाम् सुन्दरसुरभाषा।
अन्वयः – नवरस-रुचिरा अलङ्कृतिधारा वेदविषयवेदान्तविचारा वैद्यव्योमशास्त्रादिविहारा धरायां सुन्दरसुरभाषा विजयते ।
भावार्थः – संस्कृतकाव्यशास्त्रेषु शृङ्गार – हास्य- करुण – रौद्र-वीर- भयानक – बीभत्स – अद्भुत – शान्त-प्रभृतयः नवसङ्ख्याकाः रुचिराः रसाः सन्ति। शब्दार्थपूर्णाः विविधाः अलङ्काराः शोभन्ते । वेद-उपनिषद् – वेदान्त – पुराणादीनां विचाराः जनान् अभिप्रेरयन्ति ।
चिकित्साविज्ञान – खगोलशास्त्रादिभिः सह संस्कृतभाषा पृथिव्यां विहरति । एवं संस्कृतभाषा सर्वत्र विजयते ।
अनुवाद – संस्कृत काव्य में प्रकार के रोचक रस हैं – हास्य, करुण, रौद्र, वीर, भयानक, वीभत्स, अद्भुत और शांत । अर्थबोध से परिपूर्ण विविध अलंकार सुंदर है । वेद, उपनिषद्, वेदांत और पुराणों के विचार लोगों को प्रेरणा देते हैं। संस्कृत भाषा पृथ्वी पर चिकित्सा विज्ञान, खगोल विज्ञान और अन्य विज्ञानों के साथ फलती-फूलती है। इस प्रकार संस्कृत सर्वत्र विराजमान है।

Class 8 Sanskrit Chapter 7 Hindi Translation मञ्जुलमञ्जूषा सुन्दरसुरभाषा Summary 8

अत्र इदम् अवधेयम्

परस्परसम्बद्धानां सार्थकपदानाम् एकपदीभावः समासः इति कथ्यते । प्रायेण द्वयोः ततोऽधिकानां वा पदानां संक्षिप्तीकरणं नाम समासः ।
यथा, नद्याः तीरम् – नदीतीरम् राज्ञः पुत्रः – राजपुत्रः, सुराणां भाषा – सुरभाषा, पोषणस्य क्षमता – पोषणक्षमता, वचनम् अतीता—वचनातीता, नवसङ्ख्याकाः रसा:- नवरसा, नवरसैः, रुचिरा – नवरसरुचिरा ।
समासानां विविधाः प्रभेदाः सन्ति-अव्ययीभावः, तत्पुरुष:, कर्मधारयः, द्विगु:, द्वन्द्वः, बहुव्रीहिः च इति ।
अव्ययीभावसमासे प्रायः पूर्वम् अव्ययपदस्य प्रयोगः भवति । यथा-रूपस्य योग्यम् – अनुरूपम्। तत्पुरुषसमासे परपदस्य प्राधान्यं भवति । यथा – सुराणां भाषा – सुरभाषा।
द्विगुसमासे पूर्वं सङ्यावाचकपदस्य व्यवहारः भवति । यथा, पञ्चानां वटानां समाहारः – पञ्चवटी । बहुव्रीहिसमासे अन्यपदस्य प्राधान्यं भवति। यथा, पीतम् अम्बरं यस्य सः पीताम्बरः (श्रीविष्णुः) ।

error: Content is protected !!