For quick revisions, Sanskrit Class 8 Notes and NCERT Class 8 Sanskrit Chapter 8 Hindi Translation Summary Explanation Notes पश्यत कोणमैशान्यं भारतस्य मनोहरम् is a highly effective tool.
Sanskrit Class 8 Chapter 8 Hindi Translation पश्यत कोणमैशान्यं भारतस्य मनोहरम् Summary
पश्यत कोणमैशान्यं भारतस्य मनोहरम् Meaning in Hindi
Class 8 Sanskrit Chapter 8 Summary Notes पश्यत कोणमैशान्यं भारतस्य मनोहरम्
भारत देश न केवल राज्यों का समूह है, अपितु यह पाठ का सार विभिन्न विविधताओं एवं संस्कृतियों का भी समूह है। भारत देश की प्रत्येक दिशा में स्थित राज्यों की अलग-अलग संस्कृति तथा अलग-अलग भौगोलिक स्थिति है। इन सभी राज्यों की अपनी अलग-अलग संस्कृति होने के कारण इनकी विशेषताएँ भी अलग-अलग हैं।
प्रस्तुत पाठ में भारत के पूर्वोत्तर (ईशान कोण) राज्यों के बारे में बताया गया है। भारत के ईशान कोण में स्थित आठ राज्यों (अरुणाचल प्रदेश, असम, मणिपुर, मेघालय, मिजोरम, नागालैंड, त्रिपुरा और सिक्किम) का प्राकृतिक सौंदर्य, भौगोलिक पर्यावरणीय विचित्रता इन राज्यों को एक अलग पहचान देती है । इन राज्यों में सिक्किम को ‘भाई’ तथा अन्य सात राज्यों को ‘बहन’ कहा गया है। इस पाठ में भाई, बहन वाले इन आठ राज्यों के बारे में बताया गया है।

पाठस्य परिचय
अरुणाचलप्रदेशः, असमः, मणिपुरं, मेघालय, मिजोरम, नागालैण्ड, त्रिपुरा एवञ्च सिक्किमः इत्येतानि अष्टराज्यानि देशस्य पूर्वोत्तरभागे स्थितानि। एतानि राज्यानि भारतस्य केवलं स्थानविशेषत्वेन न, अपितु सांस्कृतिक – ऐतिहासिक-विविधतायाः कारणेन विशेषमहत्त्वं वहन्ति। एषां प्रदेशानां प्राकृतिकं सौन्दर्य, समुदायानां विविधता, भौगोलिक – पर्यावरणीयं वैचित्र्यं च देशस्य अन्येभ्यः भागेभ्यः पृथक् अस्ति। पर्वतैः नदीभिः च सुशोभितानि एतानि राज्यानि पूर्वहिमालय श्रेणिषु पत्काई – नागपर्वत- प्रदेशे च स्थितानि । एतेषु बराक- – ब्रह्मपुत्रादि- नद्यः प्रवहन्ति एवञ्च पर्वतश्रेण्यः, पीठस्थलानि, निम्नपर्वताः, उपत्यकाः च अस्मिन् भू-भागे भू-वैविध्यं धारयन्ति ।
प्राकृतिक-सम्पदाभिः समृद्धः अयं प्रदेश: पूर्व-दक्षिणपूर्व एशियायाः द्वारम् अस्ति । तानि राज्यानि अष्टभ्रातृभगिन्यः इति नाम्ना प्रसिद्धानि सन्ति । तानि एव ‘अष्टभगिन्यः’ अथवा ‘सप्तभगिन्यः एकः भ्राता च’ इति कथ्यन्ते ।

पाठ का परिचय
अनुवाद
अरुणाचल प्रदेश, असम, मणिपुर, मेघालय, मिजोरम, नागालैंड, त्रिपुरा एवं सिक्किम ये आठ राज्य देश के पूर्वोत्तर भाग में स्थित हैं। ये सभी राज्य भारत के केवल स्थान विशेष ही नहीं अपितु सांस्कृतिक – ऐतिहासिक विविधता के कारण विशेष महत्त्व रखते हैं। इन प्रदेशों का प्राकृतिक सौंदर्य, समुदाय की विविधता और भौगोलिक पर्यावरणीय विचित्रता देश के अन्य भागों से अलग करती है । पर्वत और नदियों से सुशोभित ये राज्य पूर्व हिमालय श्रेणियों में और पत्काई – नागपर्वत प्रदेश में स्थित हैं। इन राज्यों में ब्रह्मपुत्र नदी बहती है तथा पर्वतश्रेणियाँ, पठार (चोटियाँ), निचली पहाड़ियाँ और घाटियाँ इस भू-भाग में भूमि की विविधता को धारण करते हैं।
प्राकृतिक संपदा से समृद्ध यह प्रदेश पूर्व-दक्षिणपूर्व एशिया का द्वार है। ये सभी राज्य आठ भाई-बहन के नाम से प्रसिद्ध हैं। उनको ही ‘आठ बहनें’ अथवा ‘सात बहनें और एक भाई’ कहते हैं।
शब्दार्थाः
- वहन्ति = रखती है (वहन करती है),
- वैचित्र्यम् = विचित्रता,
- पर्वतैः = अनेक पर्वतो से,
- प्रवहन्ति = वहती है,
- पीठस्थलानि = पठार,
- उपत्यकाः = ऊँचाई पर समतल भूमि,
- भू-वैविध्यम् = भूमि की विविधता,
- तानि = वे ।

Class 8 Sanskrit Chapter 8 Hindi Translation पश्यत कोणमैशान्यं भारतस्य मनोहरम्
1. अध्यापिका – सुप्रभातं छात्राः ।
छात्राः – सुप्रभातम् आचार्ये।
अध्यापिका – शुभाशयाः । अद्य किं पठनीयम् ?
छात्राः – वयं सर्वे स्वदेशस्य राज्यानां विषये ज्ञातुमिच्छामः ।
अध्यापिका – शोभनम्। वदत, अस्माकं देशे कति राज्यानि सन्ति? महोदये! मम भगिनी कथयति यत् – अस्माकं देशे अष्टाविंशतिः राज्यानि सन्ति इति । एतद् अतिरिच्य अष्टकेन्द्रशासितप्रदेशाः अपि सन्ति ।
स्वरा – अध्यापिका शोभनं स्वरे ! सम्यक् जानाति तव भगिनी । भवतु, अपि यूयं जानीथ यद् एतेषु राज्येषु अष्टराज्यानाम् एकः समवायोऽस्ति यः ‘सप्तभगिन्यः एकः भ्राता च’ इति नाम्ना प्रथितः अस्ति ।
सर्वे छात्राः – (परस्परं साश्चर्यं पश्यन्तः) सप्तभगिन्यः एकः भ्राता च!
श्रीशः – इमानि राज्यानि सप्तभगिन्यः एकः भ्राता च इति किमर्थं कथ्यन्ते?
अध्यापिका – प्रयोगोऽयं प्रतीकात्मको वर्तते । कदाचित् सामाजिक- सांस्कृतिक-परिदृश्यानां साम्याद् भौगोलिकवैशिष्ट्यात् च इमानि उक्तोपाधिना प्रथितानि ।
सर्वे छात्राः – अहो ! अत्यन्तं सुखकरी वार्ता । श्रावयतु तावद् यत् कानि तानि राज्यानि इति ?
अध्यापिका –
अद्वयं मत्रयं चैव न-त्रि-युक्तं तथाद्वयम् ।
सप्तराज्यसमूहोऽयं भगिनीसप्तकं मतम् ।।
तेन युक्तो लघुः भ्राता सिक्किमः इति विश्रुतः।
पश्यत कोणमैशान्यं भारतस्य मनोहरम् ।।
शब्दार्थाः
शुभाशयाः = शुभ आशीर्वाद,
स्वदेशस्य = अपने देश का,
ज्ञातुम् = जानने के लिए,
भगिनी = बहन,
अतिरिच्च = इसके अतिरिक्त,
प्रदेशाः = केंद्र द्वारा शासित प्रदेश,
जानीथ = जानते हैं,
समवायः = समूह, केंद्रशासित,
प्रथितः = प्रसिद्ध,
प्रतीकात्मको = प्रतीक रूप में।
संदर्भ – प्रस्तुत गद्यांश हमारी पाठ्य-पुस्तक दीपकम् के ‘पश्यत कोणमैशान्यं भारतस्य मनोहरम्’ पाठ से अवतरित है।
अनुवाद –
अध्यापिका – सुप्रभात छात्रों ।
सभी छात्र – सुप्रभात आचार्य ।
अध्यापिका – शुभ आशीर्वाद । आज क्या पढ़ना है?
सभी छात्र – हम सबको अपने देश के राज्यों के विषय में जानने की इच्छा है।
अध्यापिका – अच्छा। कहो, हमारे देश में कितने राज्य हैं ?
स्वरा – महोदय ! मेरी बहन कहती है कि हमारे देश में अट्ठाईस (28) राज्य हैं। इसके अतिरिक्त आठ (8) केन्द्रशासित प्रदेश भी हैं।
अध्यापिका – अच्छा स्वरा ! तुम्हारी बहन अच्छा जानती है। ठीक है, क्या तुम जानती हो कि इन आठ राज्यों का एक समूह भी है, जो ‘सात बहनें और एक भाई’ के नाम से प्रसिद्ध है।
सभी छात्र – (आश्चर्य से आपस में देखते हैं) सात बहनें और एक भाई ।
श्रीश – इन राज्यों को सात बहनें और भाई क्यों कहते हैं?
अध्यापिका – यह प्रयोग प्रतीक रूप में है। कहीं सामाजिक-सांस्कृतिक परिदृश्य की समानता और भौगोलिक विशेषता से यह इस उपाधि से प्रसिद्ध है।
सभी छात्र – अरे! अत्यंत सुख देने वाली बात है । सुनाओ वह कौन-से राज्य हैं?
अध्यापिका – दो तीन ही नहीं तीन से युक्त सात राज्यों से मिलकर बने राज्यों को सात बहनें माना जाता है। इनके छोटे भाई को सिक्किम के नाम से जाना जाता है, भारत देश के सुंदर पूर्वोत्तर राज्यों के कोने को देखो।
2. इत्थं भ्रात्रा सिक्किमेन सह भगिनीसप्तके इमानि
राज्यानि सन्ति- अरुणाचलप्रदेशः, असमः,
मणिपुरम्, मिजोरमः, मेघालय, नागालैण्डं, त्रिपुरा
चेति। यद्यपि क्षेत्रपरिमाणैः इमानि लघूनि वर्तन्ते
तथापि गुणगौरवदृष्ट्या बृहत्तराणि प्रतीयन्ते।
सर्वे छात्राः – कथं मान्ये !
अध्यापिका – भ्रात्रा सह इमाः सप्तभगिन्यः स्वीये प्राचीनेतिहासे प्रायः स्वाधीनाः एव दृष्टाः । न केनापि शासकेन `इमाः स्वायत्तीकृताः। विविध-संस्कृतिविशिष्टायां भारतभूमौ एतासां भ्रातृ-भगिनीनां संस्कृतिः महत्त्वाधायिनी वर्तते ।
स्वरा – अन्यत् किमपि वैशिष्ट्यमस्ति एतासाम् ?
अध्यापिका – नूनम् अस्ति एव । पर्वत – वृक्ष – पुष्प – प्रभृतिभिः प्राकृतिकसम्पद्भिः सुसमृद्धानि सन्ति इमानि राज्यानि । भारतवृक्षे पुष्प- स्तबकसदृशानि विराजन्ते एतानि अस्ति। तावदेतेषां विषये किञ्चिद् वैशिष्ट्यमपि कथनीयम्। सावहितमनसा शृणुत । जनजातिबहुलप्रदेशोऽयम् ।
गारो – खासी-नागा-मिजो – लेप्चा-प्रभृतयः बहवः जनजातीयाः अत्र निवसन्ति । शरीरेण ऊर्जस्विनः एतत्प्रादेशिकाः बहुभाषाभिः समन्विताः, पर्वपरम्पराभिः परिपूरिताः, स्वलीला-कलासु च निष्णाताः सन्ति । महोदये! तत्र तु वंशवृक्षाणां वनानि अपि प्राप्यन्ते ? अध्यापिका आम्। प्रदेशेऽस्मिन् हस्तशिल्पानां बाहुल्यं वर्तते । आवस्त्राभूषणेभ्यः गृहनिर्माणपर्यन्तं प्रायः वंशवृक्षनिर्मितानां वस्तूनाम् उपयोगः क्रियते । यतो हि अत्र वंशवृक्षाणां प्राचुर्यं विद्यते । साम्प्रतं वंशोद्योगोऽयम् अन्ताराष्ट्रियख्यातिम् अवाप्तोऽस्ति ।
शब्दार्थाः
क्षेत्रपरिमाणैः = क्षेत्रफल के नाम से,
गुणगौरवदृष्ट्वा = गुण एवं गौरव की दृष्टि से,
बृहत्तराणि = बहुत बड़े,
स्वाधीनाः = स्वतंत्र,
स्वायत्तीकृता = अपने अधीन किए गए,
प्राकृतिकसम्पद्भिः = प्राकृतिक आपदाओं से,
पुष्प-स्तबकसदृशानि = पुष्प गुच्छ के समान,
सावहितमनसा = ध्यानपूर्वक,
ऊर्जस्विनः = शक्तिशाली,
निष्णाताः = निपुणः,
वंशवृक्षाणाम् = बाँस के वृक्षों के ।
संदर्भ – पूर्ववत् ।
अनुवाद – इस प्रकार भाई सिक्किम के साथ सात बहनों वाले ये राज्य हैं – अरुणाचल प्रदेश, असम, मणिपुर, मिजोरम, मेघालय, नागालैंड और त्रिपुरा। यद्यपि क्षेत्रफल के आकार से ये छोटे हैं, फिर भी गुणगौरवदृष्टि से बहुत बड़े प्रतीत होते हैं।
सभी छात्र – कैसे मान्यवर !
अध्यापिका – भाई के साथ ये सात बहनें अपने प्राचीन इतिहास में प्रायः स्वतंत्र ही थी। किसी भी शासक ने इन्हें अपने अधीन नहीं किया। विविध संस्कृतियों वाले भारत में इन भाईयों और बहनों की संस्कृति का बहुत महत्त्व है।
स्वरा – इनकी कोई भी अन्य विशेषताएँ हैं ?
अध्यापिका – निश्चित ही है। ये राज्य पर्वत – वृक्ष – पुष्प, आदि प्राकृतिक आपदाओं से सुसमृद्ध हैं। भारत में वृक्ष, पुष्प गुच्छों के समान विराजमान हैं, तब तक इस विषय में कुछ विशेषता कहती हूँ। ध्यनापूर्वक सुनो। यह प्रदेश जनजाति बाहुल्य है। गारो – खासी -नागा- मिजो-लेप्चा आदि अनेक जनजातियाँ यहाँ रहती हैं। शरीर से शक्तिशाली यह प्रदेश अनेक भाषाओं से समन्वित, पूर्व परंपरा से भरा हुआ, अपनी लीला और कला में निपुण है।
मालती – महोदय! वहाँ तो बाँस के वृक्ष और वन भी प्राप्त होते हैं?
अध्यापिका – हाँ! इस प्रदेश में हस्तशिल्पों की बहुलता है।
कपड़े, आभूषण से लेकर घर निर्माण तक प्राय: हाथों से निर्मित वस्तुओं का उपयोग करते हैं, क्योंकि यहाँ बाँस के वृक्षों की प्रचुरता है। इस समय यह बाँस उद्योग अंतर्राष्ट्रीय ख्याति को प्राप्त हो गया है।

3. अभिनवः – भ्रातृ-भगिनीप्रदेशोऽयं बह्वाकर्षकः इति प्रतीयते ।
मृदुलः – मान्ये! किं भ्रमणाय भ्रातृ-भगिनीप्रदेशोऽयं समीचीनः ?
सर्वेछात्राः – (उच्चैः) महोदये ! आगामिनि अवकाशे वयं तत्रैव गन्तुमिच्छामः ।
स्वरा – आचार्ये! भवती अपि अस्माभिः साद्धं चलतु किल ।
अध्यापिका – रोचते मेऽयं विचारः । एतानि राज्यानि तु भ्रमणार्थं स्वर्गसदृशानि सन्ति। अतः अवश्यं चलामः ।
शब्दार्थाः
बह्राकर्षकः = अत्यधिक आकर्षक,
समीचीनः = अच्छा,
सार्द्धं = साथ,
चलतु = चलो,
रोचते = अच्छा (ठीक),
भ्रमणार्थं = घूमने के लिए।
संदर्भ – पूर्ववत् ।
अनुवाद-
अभिनव – भाई-बहनों वाले ये प्रदेश अत्यधिक आकर्षक प्रतीत होते हैं।
मृदुल – मान्यवर! क्या घूमने के लिए भाई-बहनों वाले ये प्रदेश ठीक हैं ?
सभी छात्र – (जोर से) महोदय ! आने वाले अवकाश में हम वहीं जाना चाहते हैं।
स्वरा – आचार्य ! आप भी हमारे साथ चलो।
अध्यापिका – यह विचार अच्छा है। यह राज्य तो घूमने के लिए स्वर्ग के समान है, अतः अवश्य चलें।

अत्र इदम् अवधेयम् दश दिशः
पूर्वाग्नेयी दक्षिणा च नैर्ऋती पश्चिमा तथा ।
वायवी चोत्तरैशानी ऊर्ध्वा चाधो दिशो दश ।
- पूर्वा – East
- आग्नेयी – South-East
- दक्षिणा – South
- नैर्ऋती – South-West
- पश्चिमा – West
- वायवी – North-West
- उत्तरा – North
- ईशानी – North-East
- ऊर्ध्वा – Up/High
- अध: – Down/Low