Class 8 Sanskrit Chapter 9 Hindi Translation कोऽरुक्? कोऽरुक्? कोऽरुक्? Summary

For quick revisions, Sanskrit Class 8 Notes and NCERT Class 8 Sanskrit Chapter 9 Hindi Translation Summary Explanation Notes कोऽरुक्? कोऽरुक्? कोऽरुक्? is a highly effective tool.

Sanskrit Class 8 Chapter 9 Hindi Translation कोऽरुक्? कोऽरुक्? कोऽरुक्? Summary

कोऽरुक्? कोऽरुक्? कोऽरुक्? Meaning in Hindi

Class 8 Sanskrit Chapter 9 Summary Notes कोऽरुक्? कोऽरुक्? कोऽरुक्?

भारतवर्ष में विभिन्न विद्याओं का ज्ञान अधिक मात्रा में है। समस्त विद्याओं का जनक भारत को ही माना जाता है; जैसे- धुनर्विद्या, आयुर्वेद, शिल्पविद्या, नाट्यविद्या आदि । आयुर्वेद से संबंधित भारतीय संस्कृति में धन्वंतरि तथा अश्विनी कुमार देवता एवं सुश्रुत, चरक वाग्भट्ट मुनि प्रसिद्ध हैं । प्रस्तुत पाठ में बताया गया है कि एक बार धन्वंतरि जी विद्वान आयुर्वेदाचार्य की पहचान करने के लिए शुक रूप में यहाँ-वहाँ भ्रमण कर रहे थे तथा ‘कोऽरुक्’, ‘कोऽरुक्’, ‘कोऽरुक्’ का उच्चारण कर रहे थे। उनके इन प्रश्नों का जवाब आचार्य वाग्भट्ट हितभुक्, मितभुक्, ऋतुभुक् देते हैं, जिससे धन्वंतरि प्रसन्न हो जाते हैं। प्रस्तुत पाठ में इन्हीं प्रश्नों के उत्तरों का अर्थ स्पष्ट किया गया है।

Class 8 Sanskrit Chapter 9 Hindi Translation कोऽरुक् कोऽरुक् कोऽरुक् Summary 7

पाठस्य परिचय

पुत्री – अम्ब! महती बुभुक्षा बाधते, शीघ्रं भोजनं परिवेषयतु ।
माता – वत्से, भोजनम् अत्युष्णम् अस्ति, किञ्चित् प्रतीक्षस्व।
पुत्री – उष्णं भोजनं किमर्थं न ददाति ?
पिता – वत्से ! मुखे दाहः भवेत्, अपि च ‘ अत्युष्णं भोजनं हितकरं न भवति’ इति आयुर्वेदस्य उपदेशः ।
पुत्र – अम्ब! आयुर्वेदे बहवः आहारनियमाः सन्ति इति अस्माकं शिक्षकः अपि बोधयति।
माता – सत्यम् उक्तं वत्स! आहारविषये एकः रोचकः प्रसङ्ग अस्ति । युवाम् इच्छथ चेत् श्रावयामि।
पुत्री – अस्तु अम्ब! यावत् भोजनं भोक्तुं योग्यं भवति तावत् तं श्रावयतु ।
माता – अस्तु, श्रूयताम्।

Class 8 Sanskrit Chapter 9 Hindi Translation कोऽरुक् कोऽरुक् कोऽरुक् Summary 8

शब्दार्थाः

  • बुभुक्षा = भूख,
  • परिवेषयतु = परोस दो,
  • उष्णं = गर्म,
  • अत्युष्णम् = अत्यधिक गर्म,
  • प्रतीक्षस्व = प्रतीक्षा करो,
  • बहवः = बहुत,
  • वत्स = पुत्र,
  • भोक्तुं = खाने के लिए,
  • चेत् = तो
  • श्रावयतु = सुनो।

पाठ का परिचय

अनुवाद
पुत्री – माता ! भूख लगी है, शीघ्र भोजन परोस दो।
माता – पुत्री, भोजन बहुत गर्म है, कुछ प्रतीक्षा (इंतजार) करो।
पुत्री – गर्म खाना क्यों नहीं देती हो ?
पिता – पुत्री! मुँह जल सकता है और अत्यधिक ‘गर्म भोजन’ हितकर भी नहीं होता है, यह आयुर्वेद का उपदेश है।
पुत्र – माता! आयुर्वेद में बहुत-से आहार नियम हैं, ऐसा हमारे शिक्षक भी बताते हैं ।
माता – सत्य कहा पुत्र! आहार विषय में एक रोचक प्रसंग है। तुम दोनों की इच्छा हो तो सुनो।
पुत्री – ठीक है माता! जब तक भोजन खाने योग्य नहीं होता, तब तक उनको सुनाओ।
माता – ठीक है, सुनो।

Class 8 Sanskrit Chapter 9 Hindi Translation कोऽरुक्? कोऽरुक्? कोऽरुक्?

1. ‘भारतवर्षे वैद्याः विभिन्ननां व्याधीनां शमनं कथं कुर्वन्ति’ इति ज्ञातुं पुरा भगवान् धन्वन्तरिः मनोहरं शुकरूपं धृत्वा प्रतिग्रामम् अभ्रमत् । भ्रमणकाले सः बहूनां प्रख्यातवैद्यानां भवनपार्श्वस्थे वृक्षे उपविश्य ‘कोऽरुक्’ ‘कोऽरुक्’ ‘कोऽरुक्’ इति ध्वनिम् अकरोत्, किन्तु खगस्य ‘कोऽरुक्’ इति शब्दं प्रति कस्यापि अवधानं नासीत् । अन्ते सः वैद्यस्य वाग्भटस्य कुटीरसमीपं गतवान् । तत्र विशाले प्राङ्गणे स्थितं पुष्पतरुम् आरुह्य मधुरया गिरा ‘कोऽरुक्’ ‘कोऽरुक्’ ‘कोऽरुक्’ इति शब्दम् अकरोत् । मधुरां वाणीं श्रुत्वा चिकित्सानिरतः वाग्भटः प्राङ्गणम् आगत्य सर्वासु दिक्षु अपश्यत्। क्षणात् वाग्भटः मनोहरं तं शुकम् अपश्यत् ।

सार्थकं मानुषध्वनिं कुर्वन्तं शुकं दृष्ट्वा विस्मितः वाग्भटः चिन्तितवान्-‘नायं लौकिकः खगः। एषः निश्चयेन कश्चन देवविशेषः अस्ति’। सः झटिति तस्मै विहगाय मधुराणि फलानि समर्पितवान्, परन्तु सः खगः फलानि न गृहीत्वा पुनरपि तथैव ‘कोऽरुक्’ ‘कोऽरुक्’ ‘कोऽरुक्’ इति प्रश्नस्वरेण शब्दमकरोत् । अथ वैद्यः वाग्भटः अचिन्तयत् यत् यावत् खगः स्वप्रश्नानाम् उत्तराणि न प्राप्नोति तावत् अयं भोजनं न वाञ्छति इति । ततः सः अचिरादेव सूत्ररूपाणि त्रीणि उत्तराणि प्राददात्-‘हितभुक्’ ‘मितभुक्’ ‘ऋतुभुक्’ इति। समुचितम् उत्तरं श्रुत्वा अत्यन्तं प्रीतः सः शुकः वाग्भटेन अर्पितानि फलानि खादितवान्।

ततः शुकरूपः धन्वन्तरिः वाग्भटम् उक्तवान् — “ वत्स! अहं धन्वन्तरिः अस्मि। उत्तमस्य वैद्यस्य अन्वेषणाय भारतवर्षे सर्वत्र परिभ्रमन् अत्र समागतः । तव उत्कृष्टेन आयुर्वेदज्ञानेन अहम् अतीव सन्तुष्टः अस्मि। त्वम् अवश्यमेव आयुर्वेद – अष्टाङ्गविचार-सारभूतं तन्त्रं विरचयेः” एतद् उक्त्वा सः अन्तर्हितः ।

शब्दार्थाः
शमनं = दूर (नष्ट),
ज्ञातुं = जानने के लिए,
पुरा = पहले,
शुकरूपं = तोते के रूप को,
धृत्वा = धारण कर,
भ्रमणकाले = घूमने के समय में,
प्रख्यात = प्रसिद्ध,
अवधानं = ध्यान,
गिरा = वाणी,
चिन्तितवान् = सोचा,
झटिति = शीघ्रता से,
अकरोत् = किया,
स्वप्रश्नानाम् = अपने प्रश्नों के,
वाञ्छति = चाहेगा (करेगा),
अचिरादेव = शीघ्र ही,
प्राददात् = दिए,
प्रीतः = प्रसन्न,
अर्पितानि = दिए हुए,
उक्तवान् = कहा,
अन्वेषणाय = खोजने के लिए।
संदर्भ – प्रस्तुत गद्यांश हमारी पाठ्य-पुस्तक दीपकम् भाग-2 के ‘कोऽरुक्? कोऽरुक्? कोऽरुक् ?’ पाठ से उद्धृत है।
अनुवाद – ‘भारतवर्ष में वैद्य विभिन्न रोगों को दूर (नष्ट) कैसे करते हैं।’ ऐसा जानने के लिए पहले भगवान धनवंतरि जी सुंदर तोते का रूप धारण करके गाँव-गाँव घूमें। घूमते समय उन्होंने बहुत प्रसिद्ध वैद्यों के भवन के पास में स्थित वृक्ष पर बैठकर ‘कोऽरुक्’ ‘कोऽरुक्’ ‘कोsरुक्’ ध्वनि की, किंतु किसी ने भी ‘कोऽरुक्’ पक्षी की आवाज पर ध्यान नहीं दिया।

अंत में वह वैद्य वाग्भट्ट की कुटिया के पास गया, वहाँ विशाल प्रांगण में एक पुष्प के वृक्ष पर चढ़कर उसने मधुर स्वर में कहा- ‘कोऽरुक’, ‘कोऽरुक’, ‘कोऽरुक’ । मधुर स्वर सुनकर चिकित्सा में तत्पर वाग्भट्ट प्रांगण में आए और चारों ओर देखा। वाग्भट्ट ने उसी क्षण मनमोहक तोते को देखा। वाग्भट्ट तोते को अर्थपूर्ण मानव ध्वनि करते देख चकित रह गए और सोचने लगे ‘यह कोई सांसारिक पक्षी नहीं है, यह अवश्य ही कोई विशेष देवता होगा।

उन्होंने तुरंत पक्षी को मीठे फल दिए, किंतु पक्षी ने फल ग्रहण नहीं किए और पुन: वही प्रश्नवाचक ध्वनि निकाली ‘कोऽरुक्’ ‘कोऽरुक्’ ‘कोऽरुक्’ ? तब वैद्य वाग्भट्ट ने सोचा कि जब तक पक्षी को उसके प्रश्नों के उत्तर नहीं मिल जाते, तब तक वह भोजन नहीं करेगा। तब उन्होंने शीघ्र ही सूत्रों के रूप में तीन उत्तर दिए- ‘हितभुक्’, ‘मितभुक्’ और ‘ऋतुभुक् । उचित उत्तर सुनकर तोता अत्यंत प्रसन्न हुआ और वाग्भट्ट द्वारा दिया गया फल खा लिया।

तब तोते के रूप में धनवंतरि ने वाग्भट्ट से कहा- “ पुत्र ! मैं धनवंतरि हूँ। मैंने एक अच्छे चिकित्सक की तलाश में पूरे भारत की यात्रा की है और यहाँ आया हूँ। मैं आयुर्वेद के आपके उत्कृष्ट ज्ञान से बहुत संतुष्ट हूँ। तुम अवश्य ही आयुर्वेद – अष्टांग-विचार-सारभूत की रचना करो।” यह कहकर वे अंतर्निहित हो गए ।

Class 8 Sanskrit Chapter 9 Hindi Translation कोऽरुक् कोऽरुक् कोऽरुक् Summary 9

2. एतत् सर्वं दूरात् पश्यन्तः विस्मिताः शिष्याः आचार्यवाग्भटस्य समीपम् आगत्य अपृच्छन्- ‘गुरुवर ! शुकः कोऽरुक् कोऽरुक् कोऽरुक् इति उक्तवान्, तस्य कोऽर्थः ? अपि च भवान् किम् उत्तरं दत्तवान्?’ तदा वाग्भटः छात्राणां जिज्ञासाम् उपशमयन् कथयति— छात्राः, शृणुत! एषः शुकः वदति यत् कः अरुक् अर्थात् कः स्वस्थः नीरोगः वा वर्तते ? तदा मया उक्तम्-

“यः हितभुक्, मितभुक्, ऋतुभुक् च सः एव सर्वदा स्वस्थः भवति।” छात्राः पुनः जिज्ञासया अपृच्छन् – “आचार्य ! ‘हितभुक्, मितभुक्, ऋतुभुक्’ इति एतेषां कः आशयः ?” वाग्भटः वदति- शिष्याः ! महर्षेः चरकस्य नाम भवन्तः श्रुतवन्तः स्युः । सः हितभुक् -विषये कथयति-
तच्च नित्यं प्रयुञ्जीत स्वास्थ्यं येनानुवर्तते ।
अजातानां विकाराणामनुत्पत्तिकरं च यत् ॥

शब्दार्थाः
दूरात् = दूर से,
विस्मिताः = चकित,
अपृच्छन् = पूछा,
कोऽर्थः = क्या अर्थ,
उपशमयन् = दूर करते हुए,
शृणुत = सुनो,
श्रुतवन्तः स्युः = सुनो होगा,
कथयति = कहते हैं।
संदर्भ – पूर्ववत् ।
अनुवाद – दूर से यह सब देखकर आश्चर्य चकित शिष्य आचार्य वाग्भट्ट के पास आए और पूछा- आचार्य ! शुक ने ‘कोऽरुक, कोsरुक, कोsरुक कहा इसका क्या अर्थ है ? जो आपने उत्तर दिया उसका क्या?’ वाग्भट्ट विद्यार्थियों की जिज्ञासा शांत करते हुए कहते हैं, विद्यार्थियों सुनो! यह तोता कहता है कि अरुक अर्थात् स्वस्थ कौन है ? तब मैंने कहा-

“जो व्यक्ति अच्छा, संतुलित और मौसम के अनुसार खाता है, वह सदैव स्वस्थ रहता है।” छात्रों ने उत्सुकता से फिर पूछा – “आचार्य ! ‘हितभुक्, मितभुक्, ऋतुभुक्’ इनका क्या अर्थ है?”
वाग्भट्ट बोले— शिष्यों! तुमने महान ऋषि चरक के विषय में सुना होगा। वे ‘हितभुक्’ के बारे में बताते हैं कि
“उस औषधि का प्रयोग सदैव स्वास्थ्य की रक्षा के लिए करना चाहिए, जो अजन्मे को परिवर्तित कर देती है, वह उत्पन्न नहीं होती।”

3. अर्थात् यस्य आहारस्य सेवनेन स्वास्थ्यस्य रक्षणं भवेत्, न जातानाम् अर्थात् अनुत्पन्नानां विकाराणाम् उत्पत्तिः न भवेत्, तादृशः आहारः सेवनीयः ।
मितभुक्-विषये कथयति आचार्य:-
अल्पादाने गुरूणां च लघूनां चातिसेवने ।
मात्राकारणमुद्दिष्टं द्रव्याणां गुरुलाघवे ।।2।।
अर्थात् गरिष्ठद्रव्याणि अपि अल्पमात्रं सेवनेन सुपाच्यानि भवन्ति, लघुद्रव्याणि चापि अतिमात्रं सेवनेन हानिकराणि जायन्ते । अतः मात्रानुसारम् एव खादितव्यम् ।
एवमेव ‘ऋतुभुक्’-विषये उच्यते-
तस्याशिताद्यादाहारात् बलं वर्णश्च वर्धते ।
तस्यर्तुसात्म्यं विदितं चेष्टाहारव्यपाश्रयम् ।।3।।
अर्थात् ग्रीष्मः, वर्षा, शरद्, शिशिरः, हेमन्तः, वसन्तः चेति षट् ऋतवः भवन्ति। यः पुरुषः ऋतूनाम् अनुकूलं स्वास्थ्यप्रदम् आहारसेवनं जानाति तदनुसारम् आचरणं च करोति तस्य जनस्य अशितम् अर्थात् भुक्तं पीतं च सर्वमपि बलवर्धकं, वर्णकान्तिजनकं, सुखवर्धकम्, आयुर्वर्धकञ्च भवति । अतः ऋतोः अनुसारं भोक्तव्यम् इति। नियमितरूपेण समयानुसारं सात्त्विकं भोजनम् आवश्यकमिति ऋतुभुक् – पदेन ज्ञायते ।

शब्दार्थाः
सेवनेन = सेवन से,
भवेत् = होवे,
सुपाच्यानि = पच जाते हैं,
जायन्ते = हो जाते हैं,
खादितव्यम् = खाना चाहिए,
ऋतुभुक् = मौसम के अनुसार खाना,
तदनुसारम् = उनके अनुसार ।
संदर्भ – पूर्ववत्।
अनुवाद – अर्थात् ऐसा भोजन करना चाहिए, जो स्वास्थ्य की रक्षा करें और ऐसे विकार उत्पन्न न करे, जो उत्पन्न ही न हुए हों।
आचार्य मितभुक् के विषय में कहते हैं-
“गुरुजनों को थोड़ा देना औ दुर्बलों की अधिक सेवा करना, भारी और हल्के पदार्थों की मात्रा का कारण बताया गया है।”
अर्थात् उत्तम-से-उत्तम पदार्थ भी कम मात्रा में सेवन करने से पच जाते हैं और सूक्ष्म-से-सूक्ष्म पदार्थ भी अधिक मात्रा में सेवन करने से हानिकारक होते हैं। अत: मात्रा के अनुसार ही भोजन करना चाहिए।
‘ऋतुभुक्’ के बारे में यही कहा जाता है-

“अन्न आदि पदार्थों के सेवन से उसका बल और रंग बढ़ता है। यह सर्वविदित है कि ऋतुएँ ही समस्त क्रियाओं और अन्न का मूल हैं।”
अर्थात् ग्रीष्म, वर्षा, शरद, हेमंत, शिशिर और बसंत छह ऋतुएँ हैं, जो व्यक्ति ऋतु के अनुसार पौष्टिक भोजन करना जानता है और उसके अनुसार आचरण करता है, वह जो कुछ भी खाता-पीता है, वह बलवर्धक, उसके रंग को निखारने वाला, उसके सुख को बढ़ाने वाला और उसकी आयु बढ़ाने वाला होता है। इसलिए ऋतु के अनुसार ही भोजन करना चाहिए। ऋतुभुक् शब्द का अर्थ है कि सात्विक भोजन नियमित रूप से और सही समय पर आवश्यक है।

Class 8 Sanskrit Chapter 9 Hindi Translation कोऽरुक् कोऽरुक् कोऽरुक् Summary 10

4. एतत् सर्वं श्रुत्वा कश्चन छात्रः वाग्भटम् अपृच्छत्–“आचार्य! हितभुगादिविषये वयं तु ज्ञातवन्तः, किन्तु किं सः शुकः सन्तुष्टः अभवत्?” तदा वाग्भटः शुकस्य रहस्यम् उक्तवान्-प्रियशिष्याः! अयं विहगः न सामान्यविहगः, अपि तु आयुर्वेदस्य पूज्यः देवः भगवान् धन्वन्तरिः एव स्वयं शुकरूपेण अत्र आगच्छत्। अस्माकं कृते संक्षेपेण स्वास्थ्यरक्षणाय सूत्ररूपेण सन्देशं च प्रदत्तवान्, भवन्तः अपि शृण्वन्तु स्मरन्तु च-
व्यायामः प्रातरुत्थाय, नित्यं दन्तविशोधनम्।
स्वच्छजलेन सुस्नानं, बुभुक्षायाञ्च भोजनम् ॥4॥
अस्माकम् ऋषयः नित्यं प्रार्थनाम् अपि कुर्वन्ति । वयमपि स्मरामः-
सर्वे भवन्तु सुखिनः, सर्वे ‘सन्तु निरामयाः ।
सर्वे भद्राणि पश्यन्तु मा कश्चिद् दुःखभाग्भवेत्॥5॥

शब्दार्थाः
श्रुत्वा = सुनकर,
ज्ञातवन्तः = जान गए,
अस्माकं = हमारे,
स्मरन्तु = स्मरण करें,
प्रातरुत्थाय = सुबह उठकर,
निरामयाः = निरोगी।
संदर्भ – पूर्ववत् ।
अनुवाद – यह सब सुनकर एक शिष्य ने वाग्भट्ट से पूछा- “आचार्य ! हमने हितभुक् आदि की जानकारी तो प्राप्त कर ली, किंतु क्या वह तोता संतुष्ट हुआ?” तब वाग्भट्ट ने तोते का रहस्य बताया—प्रिय शिष्यों! यह पक्षी कोई साधरण पक्षी नहीं है, अपितु आयुर्वेद के आराध्य देव भगवान धनवंतरि स्वयं तोते का रूप धारण करके यहाँ आए थे। उन्होंने हमें संक्षेप में स्वास्थ्य रक्षा के सूत्र के रूप में एक संदेश भी दिया है, जिसे आप सुनकर समरण कर सकते हैं-
“प्रतिदिन उठकर व्यायाम करें, दाँतों को साफ (ब्रश) करें, स्वच्छ जल से स्नान करें और भूख लगने पर भोजन करें ।”
हमारे ऋषि-मुनि भी प्रतिदिन प्रार्थना करते हैं। हम भी स्मरण करते हैं-
“सभी लोग खुश रहें, सभी स्वस्थ रहें, सभी अपना कल्याण देखें, कोई भी दुःख का भागी न हो।”

Class 8 Sanskrit Chapter 9 Hindi Translation कोऽरुक् कोऽरुक् कोऽरुक् Summary 11

इदम् अत्र अवधेयम्

1. विशेषणम्-यत् पदं कस्यचित् विशेषतां सूचयति तत् विशेषणम् इति उच्यते।
यथा-अस्मिन् पाठे ‘उत्तमाः’, ‘मनोहरम्’ इत्यादयः शब्दाः विशेषतां प्रकटयन्ति अतः एते शब्दाः विशेषणम् इति उच्यन्ते।

2. विशेष्यम्-यत् पदं मुख्यतया विशेषरूपेण उच्यते तत् पदं विशेष्यं भवति ।
यथा-‘उत्तमाः वैद्याः’ अत्र ‘वैद्यस्य’ विशेषता उक्ता । अतः अत्र ‘वैद्या:’ इति विशेष्य-पदं वर्तते ।

3. विशेष्य- विशेषणयोः सम्बन्धः-

(क) विशेष्यस्य यत् लिङ्गं भवति तत् एव लिङ्गं विशेषणस्य अपि भवति ।
यथा-लौकिकः खगः। अत्र ‘खगः’ इति विशेष्यपदं पुंलिङ्गम् अस्ति। अतः लौकिकः इति विशेषणपदमपि पुंलिङ्गम् एव ।

(ख) विशेष्यस्य यत् वचनं भवति तदेव वचनं विशेषणस्य अपि भवति । यथा-उत्तमाः वैद्याः। अत्र ‘वैद्याः’ इति विशेष्यपदं बहुवचने वर्तते, अतः उत्तमाः इति विशेषणपदमपि बहुवचने एव भविष्यति ।

(ग) विशेष्यस्य या विभक्तिः सा एव विभक्तिः विशेषणस्य अपि भवति । यथा-मधुरां वाणीम्। अत्र ‘वाणीम्’ इति विशेष्यपदं द्वितीयाविभक्तौ वर्तते, अतः ‘मधुराम्’ इति विशेषणपदमपि द्वितीयाविभक्तौ एव भविष्यति ।

यल्लिङ्गं यद्वचनं या च विभक्तिर्विशेष्यस्य ।
तल्लिङ्ग्ङ्गं तद्वचनं सा च विभक्तिर्विशेषणस्यापि ॥

• अस्यां सारिण्यां केषाञ्चन विशेषणपदानां त्रिषु लिङ्गेषु प्रयोगः दर्शितः। एतान् पठत।
Class 8 Sanskrit Chapter 9 Hindi Translation कोऽरुक् कोऽरुक् कोऽरुक् Summary 1

• अस्यां सारिण्यां केषाञ्चन विशेषण – विशेष्यपदानां वाक्यप्रयोगः दर्शितः ।
Class 8 Sanskrit Chapter 9 Hindi Translation कोऽरुक् कोऽरुक् कोऽरुक् Summary 2

error: Content is protected !!